Kafeste Geçen Yıllar
Sultan I. Mustafa, 1591'de İstanbul'da dünyaya geldi. Babası Sultan III. Mehmed'in 1595'te tahta çıkmasıyla birlikte kardeş katli uygulanırken Mustafa, ağabeyi Sultan I. Ahmed'in kararıyla hayatta bırakıldı. Ancak bu "merhamet" onu Topkapı Sarayı'nın kafes dairelerine mahkûm etti. On dört yılı aşkın süre dış dünyadan izole bir hayat yaşayan Şehzade Mustafa'nın akıl sağlığı ciddi biçimde bozuldu. Bu durum, ekber-erşed sisteminin ilk ve en acı sonuçlarından biriydi.
İlk Saltanat (1617–1618)
Sultan I. Ahmed'in 1617'deki vefatının ardından ekber-erşed ilkesi gereği en yaşlı şehzade olan Mustafa tahta çıkarıldı. Ancak akıl sağlığının bozuk olduğu kısa sürede anlaşıldı; saray havuzuna altın atarak balıklarla konuştuğu rivayet edilir. Devlet işlerini yürütmekte aciz kalan Sultan I. Mustafa, yalnızca üç ay sonra tahttan indirilerek yerine yeğeni Sultan II. Osman (Genç Osman) geçirildi.
İkinci Saltanat (1622–1623)
Sultan II. Osman'ın 1622'de yeniçeri isyanında katledilmesinin ardından Sultan I. Mustafa ikinci kez tahta çıkarıldı. Bu kez de devlet yönetiminde hiçbir iyileşme olmadı. Fiili yönetim Valide Sultan ve sadrazamlar tarafından üstlenilirken padişah sembolik bir figür olarak kaldı. İmparatorluk içte ve dışta ciddi sorunlarla boğuşurken Sultan I. Mustafa'nın yetersizliği devleti daha da zor duruma düşürdü. 1623'te tekrar tahttan indirilerek yerine Sultan IV. Murad geçirildi.
Son Yılları ve Mirası
İkinci kez tahttan indirilen Sultan I. Mustafa, ölümüne kadar sarayda gözetim altında tutuldu. 1639'da kırk sekiz yaşında İstanbul'da vefat etti. Onun trajik hayatı, kafes sisteminin insan üzerindeki yıkıcı etkilerinin en çarpıcı kanıtıdır. Sultan I. Mustafa, Osmanlı tarihinde iki kez tahta çıkartılıp iki kez indirilen ilk ve tek padişah olarak anılır.
Kafes Sisteminin Sorgulanması
Sultan I. Mustafa'nın saltanatları, Osmanlı devlet adamlarını kafes sisteminin sonuçları üzerinde düşünmeye sevk etti. Sancağa çıkma geleneğinin kaldırılması, şehzadelerin yönetim deneyiminden yoksun kalmasına yol açıyordu. Ancak kardeş katline dönmek de düşünülemezdi. Bu çıkmaz, Duraklama Dönemi'nin yapısal sorunlarından biri olarak imparatorluğu uzun süre meşgul edecekti.