Kökeni ve Saraya Geliş
Kösem Sultan'ın asıl adının Anastasia olduğu ve Yunan kökenli bir papazın kızı olarak dünyaya geldiği genel kabul gören görüştür; bazı kaynaklar onu Bosna kökenli olarak da gösterir. Tahminen 1589'da doğan Anastasia, küçük yaşta esir alınarak İstanbul'a getirildi ve Topkapı Sarayı'nın haremine girdi. Burada İslam'a geçerek Mahpeyker adını aldı. Güzelliği, zekâsı ve karizmasıyla kısa sürede genç padişah Sultan I. Ahmed'in dikkatini çekti ve haseki sultan mertebesine yükseldi. Sultan I. Ahmed'in ona verdiği "Kösem" lakabı, "sürüyü yönlendiren lider" anlamına geliyordu; bu isim, onun gelecekteki rolünün adeta kehaneti olacaktı.
Sultan I. Ahmed Döneminde Haseki Sultan
Kösem Sultan, Sultan I. Ahmed'in saltanatı boyunca (1603–1617) haseki sultan sıfatıyla padişahın en yakın danışmanı ve sırdaşı oldu. Padişahla arasındaki ilişki, siyasi bir ortaklığın ötesinde derin bir aşkı da barındırıyordu; Sultan I. Ahmed'in Kösem'e yazdığı mektuplar bunu açıkça yansıtır. Bu dönemde Şehzade Murad (sonraki Sultan IV. Murad), Şehzade İbrahim (sonraki Sultan I. İbrahim) ve Şehzade Kasım dahil birçok şehzade dünyaya getirdi. Kösem, henüz haseki iken saray siyasetinde söz sahibi olmaya başlamıştı; ancak asıl iktidarı eşinin ölümünden sonra gelecekti.
İki Oğlunun Tahta Çıkışı ve Naibe Valide Sultan
Sultan I. Ahmed'in 1617'deki ölümünün ardından Kösem Sultan, bir süre siyasi sahneden çekilmek zorunda kaldı. Sultan I. Mustafa ve Sultan II. Osman dönemlerinde Eski Saray'da yaşadı. Ancak 1623'te oğlu Şehzade Murad'ın Sultan IV. Murad unvanıyla tahta çıkmasıyla birlikte Valide Sultan olarak sarayın en güçlü kadını hâline geldi. On bir yaşındaki oğlunun adına fiilen devleti yönetti: sadrazam atamalarını belirledi, divana müdahale etti ve dış politikayı şekillendirdi. Sultan IV. Murad reşit olduktan sonra annesinin nüfuzunu kırdı; ancak Kösem Sultan, 1640'ta IV. Murad'ın ölümünün ardından diğer oğlu Sultan I. İbrahim'in tahta çıkmasıyla iktidarını sürdürdü.
Büyükanne Naibe: Sultan IV. Mehmed Dönemi
Sultan I. İbrahim'in 1648'de tahttan indirilip idam edilmesiyle altı yaşındaki torunu Sultan IV. Mehmed tahta çıktı. Kösem Sultan, bu kez büyükanne sıfatıyla naibe konumuna geldi. Ancak küçük padişahın annesi Turhan Hatice Sultan ile kıyasıya bir güç mücadelesine girişti. Kösem Sultan'ın torunu IV. Mehmed'i tahttan indirip yerine daha kolay yönetebileceği başka bir şehzadeyi geçirmeyi planladığı rivayet edilir. Bu plan, Turhan Sultan'ın önceden haberdar olmasıyla boşa çıktı.
Trajik Sonu: Sarayda Suikast
2 Eylül 1651 gecesi, Turhan Sultan'ın emriyle harekete geçen saray ağaları, Kösem Sultan'ın odasını bastı. Altmış iki yaşındaki Valide Sultan, perdelerin arkasına saklanmaya çalıştı ancak yakalandı. Boğularak öldürülmesi, Osmanlı saray tarihinin en trajik sayfalarından birini oluşturur. Yaklaşık yarım yüzyıl boyunca Osmanlı siyasetini şekillendiren bu olağanüstü kadının sonu, harem içi güç mücadelesinin ne denli acımasız olabildiğini gözler önüne serer.
Hayırseverlik ve İmar Faaliyetleri
Kösem Sultan, siyasi gücünün yanı sıra büyük bir hayırsever olarak da tanınır. İstanbul'da çeşmeler, mescitler ve medreseler yaptırdı. Üsküdar'daki Çinili Cami onun en bilinen eseridir. Muhtaç ailelere düzenli yardım yapılmasını sağlayan vakıflar kurdu; özellikle kimsesiz kızlara çeyiz hazırlatarak evlenmelerini kolaylaştırdığı bilinir. Her yıl Ramazan ayında hapishane borçlularının borcunu ödeyerek serbest bırakılmalarını sağladı.
Kadınlar Saltanatı'ndaki Yeri
Kösem Sultan, Osmanlı tarihinde "Kadınlar Saltanatı" olarak adlandırılan dönemin en güçlü ve en uzun süre etkili figürüdür. Hürrem Sultan'la başlayan, Nurbanu ve Safiye Sultan'la devam eden kadın iktidarı geleneği, Kösem'de zirveye ulaştı. Dört padişah döneminde siyasi sahneye hâkim olan Kösem Sultan, devlet yönetiminde kadınların oynadığı rolün en çarpıcı örneğidir. Ölümünden sonra bu geleneği Turhan Hatice Sultan bir süre daha sürdürdüyse de Kadınlar Saltanatı artık sona doğru yaklaşıyordu.
Tarihsel Değerlendirme
Kösem Sultan hakkındaki tarihsel değerlendirmeler büyük çeşitlilik gösterir. Bir kısım tarihçi onu siyasi dehasıyla imparatorluğu krizlerden çıkaran bir lider olarak görürken diğerleri saray entrikalarını körükleyerek devlet otoritesini zayıflattığını savunur. Ancak hemen herkesin üzerinde uzlaştığı nokta, Kösem Sultan'ın Osmanlı tarihinin en olağanüstü ve en etkili kadın figürü olduğudur. Onun hayat hikâyesi, romanlara, dizilere ve filmlere konu olarak popüler kültürde de yaşamaya devam etmektedir.