Kösem Sultan Kimdir?
Kösem Sultan (Mâhpeyker), Sultan I. Ahmed’in hasekisi; Sultan IV. Murad ile Sultan I. İbrahim’in annesi ve IV. Mehmed’in büyükannesidir. İki oğlunun ve bir torununun saltanatı boyunca valide sultan, zaman zaman da resmî naibe olarak devleti fiilen yönetti. Osmanlı tarihinde bir kadının erişebildiği en yüksek siyasî nüfuza ulaşan isimdir; “Kadınlar Saltanatı”nın zirvesi kabul edilir.
Kökeni
Kösem’in kökeni, kaynaklarda Rum (Yunan) asıllı, bir papazın kızı (Anastasia) olarak aktarılır; genç yaşta saraya alınıp I. Ahmed’in gözdesi olduğu bilinir. Erken saray kadınlarında görülen köken belirsizliği burada da geçerlidir; kesin belge, doğrulanamayan aktarımlardan ayrılmalıdır. Kesin olan, I. Ahmed’in hasekisi olarak çok sayıda çocuk doğurduğu ve daha eşi hayattayken güçlü bir konum edindiğidir.
İki Oğul, Bir Torun: Naibelikler
Kösem Sultan’ın nüfuzu üç saltanata yayılır. Oğlu IV. Murad on bir yaşında tahta çıkınca (1623) fiilen naibe olarak devleti yönetti; oğlu yönetimi eline alana kadar (1632) sarayın ve siyasetin merkezindeydi. IV. Murad’ın 1640’ta ölümüyle diğer oğlu I. İbrahim tahta çıktı ve Kösem yeniden belirleyici oldu. İbrahim’in 1648’de tahttan indirilip öldürülmesinin ardından ise altı yaşındaki torunu IV. Mehmed tahta geçti ve Kösem “büyük valide” (naibe) sıfatıyla bir kez daha devletin başına geçti. Böylece Osmanlı tarihinde eşi görülmemiş biçimde, üç ayrı hükümdar döneminde iktidarın merkezinde kaldı.
1648 ve İbrahim’in Sonu
Oğlu I. İbrahim’in yönetiminin çığırından çıktığı, saray masraflarının ve keyfî kararların devleti bunalttığı bir noktada, ulemâ ve kapıkulunun İbrahim’i tahttan indirme kararında Kösem Sultan’ın da rıza gösterdiği aktarılır. Bir annenin, devletin bekası uğruna oğlunun hal’ine (ve dolaylı olarak ölümüne) razı olması, Osmanlı saray siyasetinin trajik ağırlığını gösteren sahnelerden biridir.
Turhan Sultan ile Mücadele ve Ölümü
IV. Mehmed’in cülûsuyla sarayda iki güçlü kadın karşı karşıya geldi: büyükanne Kösem Sultan ile genç padişahın annesi Turhan Sultan. Naibelik ve nüfuz üzerindeki bu çekişme, 1651’de Kösem Sultan’ın Turhan tarafına yakın saray ağalarınca öldürülmesiyle (boğularak) sonuçlandı. Böylece uzun bir güç döneminin sonunda, Kadınlar Saltanatı’nın en güçlü figürü yine saray içi bir hesaplaşmayla tarih sahnesinden çekildi.
Hayır Eserleri
Kösem Sultan, nüfuzu kadar hayır işleriyle de anılır: Üsküdar’daki Çinili Cami ve Külliyesi, Eminönü’ndeki Valide Hanı ve çok sayıda vakıf onun adına bağlanır. Esir azadı, çeyizsiz kızların evlendirilmesi ve borçluların salıverilmesi gibi hayırlarıyla da kaynaklarda yer alır. Bu eserler, valide sultanlığın bir hayır ve imar kurumu olarak da işlediğini gösterir.
Sık Karıştırılan Bilgiler
- Turhan Sultan onun gelinidir, rakibidir: Kösem, IV. Mehmed’in büyükannesi; Turhan ise annesidir. 1651’deki çekişme bu iki kadın arasındadır.
- Naibe (regent) idi: Yalnız valide değil, çocuk yaştaki hükümdarlar adına fiilen devleti yöneten resmî bir güçtü.
- Kökeni kesin belge değildir: Rum (Anastasia) kökeni yaygın kabuldür; ayrıntılar aktarıma dayanır.
Sık Sorulan Sorular
Kösem Sultan kimdir?
I. Ahmed’in hasekisi; IV. Murad ve I. İbrahim’in annesi, IV. Mehmed’in büyükannesidir. Üç saltanatta valide/naibe olarak devleti fiilen yönetti.
Kösem Sultan nasıl öldü?
1651’de, gelini Turhan Sultan ile iktidar mücadelesinde, Turhan tarafına yakın saray ağalarınca boğularak öldürüldü.
Kösem Sultan kaç padişah döneminde etkiliydi?
Üç dönemde: oğulları IV. Murad ve I. İbrahim ile torunu IV. Mehmed’in saltanatlarında.
Kaynakça
- M. Çağatay Uluçay, Padişahların Kadınları ve Kızları, Türk Tarih Kurumu, Ankara.
- Leslie P. Peirce, Harem-i Hümayun: Osmanlı İmparatorluğu’nda Hükümranlık ve Kadınlar, çev. Ayşe Berktay, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul, 2002.
- Ziya Yılmazer, “Murad IV” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 31, 2006, s. 177–183.