Tarihte Bugün

Fehim Paşa Kartpostalları ve Sansür

Bir kartpostalın idarî meseleye dönüşmesi

Üzerinde Margarethe Fehim Pascha adı bulunan kartpostallar, 1907'de İstanbul'da basılı görsellerin denetlenmesinin örneklerinden biridir. Bir kadın fotoğrafı taşıyan bu küçük basılı nesneler, posta ve koleksiyon tarihinin yanında dönemin şöhret, temsil ve sansür ilişkileri bakımından da incelenebilir. Konuyu yalnız bir aşk hikâyesi olarak anlatmak, kartpostalın nasıl denetlendiğini ve hangi belgelerle izlenebildiğini geri plana iter.

H. Baha Öztunç'un araştırması, Osmanlı'daki kartpostal denetimlerini siyasî, dinî, askerî ve biçimsel gerekçeler gibi farklı başlıklarda ele alır. Böylece her toplatma kararının aynı gerekçeyle verildiği varsayımından uzaklaşılır. Bir kartpostalın yasaklanmış olması, bütün benzer görsellerin her zaman aynı uygulamaya tâbi tutulduğunu göstermez.

25 ve 28 Şubat 1907 kayıtları

Öztunç, Sirkeci'deki bir dükkânda satılan kartpostalları konu alan Matbuat-ı Dâhiliye Müdürü Kemal Bey'in belgesini 25 Şubat 1907'ye tarihler. Verdiği arşiv künyesi BOA, DH.MKT, 1149/88, leff 1'dir; hicrî tarih 12 Muharrem 1325 olarak belirtilir. Bu künye, anlatının izlenebilir bir araştırma dayanağı bulunduğunu gösterir.

Emre Gör ise aynı dosyaya dayanarak 28 Şubat 1907 tarihli bir işlemi aktarır. Araştırmada kartpostalların satışıyla ilgili yasak ve hazırlayanlar hakkında Zabtiye Nezareti'ne bilgi verilmesi anılır. Burada iki çalışmanın tarihlerini tek bir günmüş gibi kullanmamak gerekir. Aynı dosyadaki farklı tarihli yazışmaların ilişkisi, belgenin bütün yaprakları karşılaştırılarak kesinleştirilebilir.

Bu yazı, akademik araştırmalarda verilen belge künyelerine dayanır; özgün arşiv dosyasının tamamının doğrudan incelendiği iddiasını taşımaz. Dolayısıyla aktarılan Osmanlıca bir metni eksiksiz ve kesin bir belge neşri gibi çoğaltmak yerine, araştırmaların hangi işlemi hangi tarihle ilişkilendirdiği açık tutulur.

Fehim Paşa ve Margarethe kimliği

Fehim Paşa, II. Abdülhamid döneminin son yıllarında saray çevresindeki istihbarat faaliyetleriyle ilişkilendirilen bir görevlidir. Gör'ün makalesi, 1907'de Bursa'ya gönderilmesini ve hakkında üst makamlara iletilen şikâyetleri arşiv kayıtları üzerinden inceler. Bir tahkikat belgesinde suçlama bulunması, bütün iddiaların bağımsız bir mahkeme kararıyla kesinleştiği anlamına gelmez.

Margarethe ise bu belgelerin ve kartpostalların yalnız isimsiz kadın figürü değildir. Elvan Topallı'nın araştırması onu Margarethe Morgan adıyla, gösteri hayatı, basındaki temsili ve resim sanatındaki atıfları birlikte ele alarak inceler. Kaynaklardaki milliyet ve ilişki anlatımlarının farklılaşması, her popüler ayrıntının tartışmasız biyografik bilgi olarak kullanılmamasını gerektirir.

Fotoğraf, tablo ve rivayet arasındaki sınır

Topallı, Fausto Zonaro'nun bazı tablolarındaki kadın figürlerinin Margarethe ile ilişkilendirilmesini karşılaştırır. Benzerlik bulunduğu halde belirli tablolar için modelin kimliğinin kesinleşmediğini özellikle belirtir. Bir kartpostaldaki ad veya sonradan yazılmış bir resim açıklaması, her kadın portresini aynı kişiye bağlamaya yeterli değildir.

Kartpostalların nerede hazırlandığına ve hangi amaçla yayıldığına dair anlatılar da birbirini bütünüyle doğrulamaz. Bu yüzden intikam, gizli saray emri veya kişinin niyetini kesin olarak bildiren açıklamalar yerine, belgeyle gösterilebilen satış ve denetim sürecini öne çıkarmak daha sağlamdır. Sonradan yazılmış roman ve hatıralar, olayın kültürel hafızasını anlamaya yarar; idarî yazışmanın yerine geçmez.

Bu olay neyi gösterir?

Margarethe kartpostalları, basılı bir yüzün şehirde dolaşımıyla devletin yayın denetiminin aynı nesnede buluştuğunu gösterir. Tarihçinin sorusu yalnız resimde kimin bulunduğu değildir: hangi örneğin nerede satıldığı, ne zaman kayda geçtiği ve açıklamanın hangi kaynağa dayandığı da önemlidir. Küçük bir kartpostal, farklı türde belgelerin birlikte okunmasını gerektiren bir tarih kaynağı olabilir.

Kaynakça