Sultan II. Abdülhamid Kimdir?
Sultan II. Abdülhamid, Osmanlı Devleti’nin otuz dördüncü padişahıdır. Babası Abdülmecid, öz annesi Tirimüjgan Sultan’dır; onu Rahime Perestu Sultan büyütmüştür. Kardeşi V. Murad’ın tahttan indirilmesiyle 1876’da hükümdar oldu ve otuz üç yıl saltanat sürdü.
Kânûn-ı Esâsî ve Merkezî Yönetim
Saltanatının hemen başında, ilk Osmanlı anayasası Kânûn-ı Esâsî (1876) ilan edildi ve ilk Meclis-i Mebûsan toplandı (I. Meşrutiyet). Ne var ki 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı’nın (“93 Harbi”) ağır yenilgisi ortamında Abdülhamid 1878’de meclisi süresiz tatil etti ve idareyi Yıldız Sarayı merkezli, sıkı bir denetim düzeniyle kendi elinde topladı. Bu uzun dönem, muhalefetin baskı altına alınmasıyla olduğu kadar, kapsamlı bir devlet inşasıyla da anılır.
Modernleşme ve İslâm Birliği
Abdülhamid dönemi; maârif (okullar, Mekteb-i Mülkiye, hukuk ve tıp mektepleri), Hicaz Demiryolu, telgraf ağının yaygınlaşması ve idarî modernleşme açısından üretken bir dönemdir. Dış borç krizinden çıkış için 1881’de kurulan Düyûn-ı Umûmiye maliyeye Avrupa denetimi getirdi. Abdülhamid, dağılma tehdidine karşı halifelik vurgusuna dayanan bir İslâm birliği (ittihâd-ı İslâm) siyaseti izledi.
II. Meşrutiyet ve Tahttan İndirilişi
1908’de İttihat ve Terakki’nin baskısıyla anayasayı yeniden yürürlüğe koymak (II. Meşrutiyet) zorunda kaldı. 1909’daki 31 Mart Vak‘ası adlı ayaklanmanın Hareket Ordusu tarafından bastırılmasının ardından tahttan indirildi; bir süre Selânik’te ikamet ettirildikten sonra İstanbul’a getirildi ve 1918’de öldü. II. Abdülhamid, hem “devleti ayakta tutan hükümdar” hem de “baskıcı yönetici” olarak taban tabana zıt biçimlerde değerlendirilen, tarih yazımında en çok tartışılan padişahlardan biridir; bu sayfa, iki uçtan birini benimsemek yerine dönemin belgelenmiş yönlerini aktarmayı esas alır.
Sık Sorulan Sorular
Sultan II. Abdülhamid kimdir?
1876-1909 arası otuz üç yıl saltanat süren otuz dördüncü padişahtır; uzun ve merkezî bir yönetim kurmuştur.
Kânûn-ı Esâsî ne zaman ilan edildi?
1876’da; ilk Osmanlı anayasasıdır. Abdülhamid 1878’de meclisi tatil etmiştir.
II. Abdülhamid nasıl tahttan indirildi?
1908 II. Meşrutiyet’in ardından, 1909 31 Mart Vak‘ası’nın bastırılmasıyla tahttan indirildi.
Kaynakça
- Cevdet Küçük, “Abdülhamid II” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 1, 1988, s. 216-224.
- François Georgeon, Sultan Abdülhamid, çev. Ali Berktay, İletişim Yayınları, İstanbul.