Konya Yunan Konsolosluğu Yazışmaları

Konya’da bir konsolosluk anlaşmazlığı

Konya Yunan Konsolosluğu ile vilâyet yönetimi arasında Temmuz 1914’te yaşanan anlaşmazlık, yerel bir idarî kararın İstanbul’daki diplomatik makamlara nasıl taşındığını gösterir. Konu, Ahmet Atalay’ın yayımladığı Osmanlı yazışmaları üzerinden izlenebilir. Bu belgeli olay, konsolosluğun kuruluş tarihi veya binasının yeri hakkındaki söylentilerden ayrı ele alınmalıdır.

Demiryoluyla büyüyen bağlantılar

Konya’nın dış ticaret ve ulaşım ağlarına katılmasında demiryolunun önemli bir yeri vardı. Kemal Beydilli’nin ortaya koyduğu kronolojiye göre II. Abdülhamid döneminde 1888’de yapılan sözleşmeyi Anadolu Demiryolları Şirketi’nin 1889’da kurulması izledi. Eskişehir–Konya hattı 1896’da tamamlandı. Bağdat yönündeki ayrı projenin ilk kesimi olan Konya–Ereğli hattına ise 1903’te girişildi.

Bu tarihler iki gelişmenin birbirine karıştırılmaması için önemlidir: trenin Konya’ya ulaşması, aynı yıl İstanbul’dan Bağdat’a kesintisiz demiryolunun açıldığı anlamına gelmez. Konya artık Anadolu demiryolu şebekesinin bir durağıydı; Bağdat projesi ise yeni imtiyazlar ve aşamalarla ilerliyordu. Konsoloslukların kentle ilgisini bu ulaşım dönüşümünün içinde değerlendirmek mümkündür; tek bir hattın açılışından her temsilciliğin kesin kuruluş gününü çıkarmak mümkün değildir.

Konsolosluk ile elçilik arasındaki fark

Ali İbrahim Savaş’ın kurum tarihini açıkladığı gibi konsoloslukların gelişimi, yabancı ülkelerdeki tüccarların işlerini yürütme ihtiyacıyla bağlantılıdır. Ticari çıkarların korunması, vatandaşların işlemleri ve yerel makamlarla ilişkiler bu görevin önemli parçalarıdır. İstanbul’daki büyükelçilik ile başka bir şehirdeki konsolosluk aynı temsil düzeyi değildir.

Konya örneğinde de yerel konsolosun şikâyeti doğrudan bir taşra anlaşmazlığı olarak kalmadı; Yunan elçiliği aracılığıyla Osmanlı merkezine iletildi. Burada konsolosun görev alanı ile valinin yerel yönetim yetkisi karşı karşıya geliyordu. Ortaçağ İtalyan konsolosluklarına ait kuralların tamamını, bu geç Osmanlı örneğinin hukuk düzeniymiş gibi aktarmak ise doğru olmaz.

Temmuz 1914’te İstanbul ile Konya arasındaki yazışmalar

Atalay’ın araştırmasında aktarılan yazışmalara göre Yunan elçiliği, konsolosun çalışmalarının vilâyet makamlarınca engellendiğini ileri sürerek Hariciye Nezâreti’ne başvurdu. Hariciye bu şikâyeti Dahiliye Nezâreti’ne iletti; Dahiliye de Konya yönetiminden konsolosun antlaşmalara uygun çalışmasına izin verilmesini istedi. Bu sırada Vali Azmi Bey’in konsolosun şehirden ayrılmasını emrettiği anlaşıldı.

Merkezden gönderilen sonraki talimat, ayrılma emrinin durdurulmasını ve konsolosun görevine dönmesini istiyordu. Valinin cevabı ise görevlerini usulüne uygun yürüttükleri sürece konsolosluk çalışanlarının incitilmeyeceği yönündeydi. Bu cevap, tarafların olayın yorumunda anlaştığını göstermez. Elçiliğin şikâyeti ile vilâyetin cevabı, aynı anlaşmazlığın farklı taraflarının beyanlarıdır.

Yazışma dizisi, merkezî hükümetin dış temsilcilikle ilgili bir konuda taşra kararını yeniden değerlendirebildiğini gösterir. Bununla birlikte şikâyet metni tek başına ileri sürülen bütün davranışları ispatlamaz. Atalay’ın aktardığı belge içerikleri ile araştırmacının siyasî değerlendirmelerini birbirinden ayırmak gerekir.

Savaşın başlangıcıyla karıştırılmaması gereken tarihler

Temmuz 1914’teki bu olay, Yunanistan’ın o tarihte Osmanlı Devleti’ne karşı savaşa girmiş olmasıyla açıklanamaz. Mehmet Hacısalihoğlu’nun belirttiği üzere Birinci Dünya Savaşı başında Venizelos İtilaf yanlısıyken Kral Konstantinos tarafsızlığı savunuyordu. Yunanistan’ın İtilaf yanında savaşa katılması 1917’de gerçekleşti. Daha sonraki cepheleşmeyi geriye taşıyarak 1914’teki konsolosluk anlaşmazlığının nedeni saymak tarihleri birbirine karıştırır.

İncelenen yazışmalar konsolosluğun kesin kapanış tarihini de belirlemez. Aynı şekilde, bugünkü bir binayı bu temsilcilikle eşleştirmek için adres veya mülkiyet kaydı gerekir; yalnız yerel anlatılara dayanarak bir yapı adı verilemez.

Kaynakça

• Ahmet Atalay, “Konya’daki Yabancı Konsolosluklar ve Faaliyetleri 1876–1923”, XVII. Türk Tarih Kongresi Bildirileri, IV. cilt, III. kısım, Türk Tarih Kurumu, Ankara 2018, s. 1195–1225. Kaynağı incele.
• Kemal Beydilli, “Bağdat Demiryolu” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, 1991. Kaynağı incele.
• Ali İbrahim Savaş, “Konsolos” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, 2002. Kaynağı incele.
• Mehmet Hacısalihoğlu, “Yunanistan” maddesi, tarih bölümü, TDV İslâm Ansiklopedisi, 2013. Kaynağı incele.