Nigoğos Balyan

Nigoğos Balyan kimdir

Nigoğos Balyan, 19. yüzyıl Osmanlı mimarlığında çalışan Ermeni Balyan ailesinin üyelerindendir. Nikoğos ve Nikogos gibi yazımlarla da anılır. İstanbul Ansiklopedisi’ndeki Kevork Pamukciyan maddesine göre 19 Kasım 1826’da İstanbul’da doğdu ve 27 Şubat 1858’de aynı şehirde öldü. Babası Garabet Amira Balyan’dır; mimar Levon Balyan ise oğludur. Kısa ömrü, Sultan Abdülmecid dönemindeki saray ve kıyı yapıları çevresinde değerlendirilir.

Balyan adını tek bir mimarın adı gibi kullanmak, aynı ailenin farklı kuşaklarının çalışmalarını birbirine karıştırabilir. Garabet, Nigoğos, Sarkis ve Agop için verilen eser listeleri bu nedenle ayrı ayrı incelenmelidir. Bir yapının birden çok aile üyesiyle anılması da tasarım, inşaat yönetimi ve uygulamanın mutlaka aynı kişi tarafından üstlenildiğini göstermez.

Paris yılları ve aile atölyesi

Pamukciyan, Nigoğos’un 1843’te eğitim için Paris’e gönderildiğini, Sainte-Barbe çevresinde öğrenim gördüğünü ve 1845’te eğitimini tamamlamadan İstanbul’a döndüğünü anlatır. Ardından babasının yanında çalışarak uygulama deneyimi edindiğini belirtir. Bu biyografik anlatıyı, her ayrıntısı belgelenmiş bir mimarlık diploması veya kesin bir mezuniyet kaydı gibi sunmamak gerekir.

Pamukciyan, Nigoğos’un yerli ustalara yeni yapım ve bezeme teknikleri öğretmek üzere bir mektep kurduğunu da kaydeder. Burada duvar bezemesi, heykel ve taş işçiliği dersleri verildiğini belirtir. Ayrıca 23 Ekim 1853’te kurulan Patrikhane ilk tedrisat heyetinin üyeleri arasında bulunduğunu bildirir. Bu kayıtlar, onun eğitimle ilgisini yalnız Paris’teki öğrencilik yıllarıyla sınırlamamayı sağlar.

Eser atıfları neden tartışılır

En çok adıyla birlikte anılan yapı, Ortaköy’deki Büyük Mecidiye Camii’dir. Filiz Gündüz’ün TDV maddesi, 1854 tarihli camiyi Nigoğos’a atfeder. Eda Akyıldız ile Berrin Alper’in araştırması ise bu yaygın görüşün yanında başka bir görüş bulunduğunu kaydeder: Selman Can’ın 1848 tarihli keşif belgesine dayanarak Seyit Abdülhalim Efendi’yi öne çıkardığı belirtilir. Bu karşılaştırma, tek bir eser listesini sorgulamadan tekrar etmenin yeterli olmadığını gösterir.

Küçük Mecidiye Camii için de benzer bir ihtiyat gerekir. Semavi Eyice, Nigoğos adını veren yayınlara karşılık, kardeşi Sarkis’in 1857’de babaları Garabet Balyan’ı anan açıklamasını hatırlatır. Dolayısıyla iki Mecidiye camisinin ad benzerliği, mimarlık atıflarının da aynı biçimde kesin olduğu anlamına gelmez. Belgeler arasında ayrım yapmadan hazırlanmış uzun listeler, aile üyelerinin katkılarını belirsizleştirir.

Mimarlık tarihindeki yeri

Ortaköy Camii üzerine yapılan biçimsel araştırmalar, seçmeci Avrupa üsluplarının Osmanlı kullanımına göre yeniden yorumlanmasına dikkat çeker. Harim ile hünkâr bölümünün birlikte düzenlenmesi, geniş pencereler ve zengin cephe öğeleri, yapının yalnız bir süsleme meselesi olmadığını gösterir. Nigoğos’a ilişkin tartışma bu mimari ortam içinde ele alındığında, kim hangi yapıyı yaptı sorusunun ötesinde tasarım ile uygulamanın nasıl örgütlendiği de önem kazanır.

Pamukciyan, Nigoğos’un Beşiktaş Ermeni Mezarlığı’na gömüldüğünü kaydeder. Hayatına ilişkin bu bilgilerle mimarlık atıflarının kanıt düzeyini ayırmak, kısa biyografisini aileye mal edilen bütün eserlerin listesine dönüştürmeden değerlendirmeyi sağlar.

Kaynakça

• Kevork Pamukciyan, “Balyan Nikoğos Bey” maddesi, İstanbul Ansiklopedisi,c.4,s.2092–2093; SALT ve Kadir Has Üniversitesi dijital yayını,IAM 040414. Kaynağı incele.
• Filiz Gündüz, “Ortaköy Camii” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi,c.33,2007,s.408–409. Kaynağı incele.
• Eda Akyıldız ve Berrin Alper, “Büyük Mecidiye Camisi’nin Cephe Biçimlenmesi ve Bezeme Elemanlarının İncelenmesi”, Külliyat Osmanlı Araştırmaları Dergisi,sy.8,2019,s.65–81. Kaynağı incele.
• Semavi Eyice, “Küçük Mecidiye Camii” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi,2002. Kaynağı incele.