Osmanlı Döneminde Karagümrük

Bir semtin tarihi ile mahallenin sınırları

Karagümrük, İstanbul’un sur içindeki yerleşim tarihini evler, esnaf ve vakıf yapıları üzerinden okumaya elveren bir semttir. Osmanlı kaynaklarında karşılaşılan Karagümrük adı, bugünkü idarî mahallenin sınırlarıyla her zaman örtüşmez. Bu nedenle geçmişte burada bulunan bir mescidi, dükkânı veya aileyi incelerken yalnız günümüz haritasına bakmak yeterli değildir.

Büşranur Bekman’ın 1730–1787 dönemine ait Suriçi mahallelerini tespit eden araştırması, yer adlarının kullanımındaki bu güçlüğü gösterir. Aynı mahalle farklı adlarla kaydedilebilir; aynı adlı iki mahalle ise şehrin ayrı yerlerinde bulunabilir. Çalışmanın envanterinde Karagümrük konumuyla Ali Paşa-yı Atik ve Derviş Ali mahalleleri yer alır. Edirnekapı’daki başka bir Ali Paşa-yı Atik kaydı da aynı adlı her yerin tek mahalle sayılamayacağını hatırlatır.

Bugünkü Karagümrük Mahallesi ise Fatih Belediyesi’nin kaydına göre 2008’de Neslişah ve Hatice Sultan mahallelerinin birleştirilmesiyle oluşmuştur. Dolayısıyla tarihî semt adının sürekliliği, idarî sınırların yüzyıllardır değişmediği anlamına gelmez. Eski bir yapının Karagümrük çevresinde anılmasıyla bugünkü mahalle içinde kalması ayrı sorulardır.

Esnaf çevresinden devlet hizmetine

Semtin zanaat hayatına ilişkin somut bir örnek, Öküz Mehmed Paşa’nın ailesidir. Mahmut Ak’ın kaynakları karşılaştıran biyografisine göre paşanın babası Karagümrük’te öküz nalbantlığı yapan bir ustaydı. Vakfiyede babasının adı Ali olarak geçerken tarih anlatılarında Kara Hasan ve Kara Hüseyin gibi farklı adlar bulunur. Bu ayrım, yaygın bir lakabın aile hakkında anlatılan her hikâyeyi doğrulamadığını gösterir.

Mehmed Paşa’nın semtte yaptırdığı hayır yapıları da aile bağının maddi izleridir. Ancak bunların bütünü ilk biçimiyle bugüne kalmış değildir: Mahmut Ak, buradaki caminin 1729 Balat yangınında yandığını ve 1987’de eski ölçülerine göre yeniden yapıldığını belirtir. Tarihî bâninin adı ile görülen yapının inşa evresini birlikte değerlendirmek gerekir.

Vakıf yapılarında ibadet ve ticaret

Karagümrük çevresindeki Osmanlı dokusunu açıklayan yapılardan Mesih Paşa Külliyesi, Hadım Mesih Mehmed Paşa tarafından 1586’da yaptırıldı. Camiye türbe, çeşmeler, dükkânlar ve küçük bir hazire eşlik eder. Halk arasında kullanılan Mesih Ali Paşa adı, çevrede Ali Paşa’ya ait vakıf binaları bulunmasıyla ilişkilendirilir; iki ad ayrı bir bâninin varlığını kendiliğinden kanıtlamaz.

Eğimli arsada batıdaki dükkânlar, caminin yerleştiği düz platformun oluşmasına da katılır. Avlunun ortasında bâninin açık türbesi bulunur. Bu düzen, ibadet yapısı ile gelir getiren işyerlerinin aynı çevrede buluşmasını görünür kılar. Tuğba Erzincan, yapıyı Sinan’ın mimarbaşılığı dönemine yerleştirirken Dâvud Ağa’nın da çalışmış olabileceğini belirtir; bu ihtimali kesin mimar atfı gibi okumamak gerekir.

Hırka-i Şerif çevresinde ziyaret hayatı

Yakındaki Hırka-i Şerif Camii, Sultan Abdülmecid tarafından 1847–1851 arasında yaptırıldı. M. Baha Tanman’ın incelemesi, burada tek bir ibadet binasından daha kapsamlı bir düzen bulunduğunu gösterir. Üveysî ailesi için konak, muhafızlar için kışla ve görevlilere ayrılan mekânlar, emanetin korunması ile ziyaretin yürütülmesine hizmet ediyordu.

Ramazan ziyaretlerinin geçmişi mevcut camiden daha eskidir. Tanman, 1725–1726’da kurulan vakfı, 1780’de yaptırılan küçük muhafaza hücresini ve bu hücrenin 1812’de yenilenmesini kaydeder. Böylece semtin dinî hayatı yalnız büyük yapıların tamamlandığı tarihlerle açıklanamaz; ailelerin, vakıfların ve tekrar eden ziyaretlerin oluşturduğu süreklilik de hesaba katılır.

Bu farklı örnekler Karagümrük’ü değişmeden kalmış tek tip bir mahalle gibi değil, sınırları ve yapıları dönüşen bir şehir çevresi olarak okumayı sağlar.

Kaynakça

• Büşranur Bekman, “Mahalle Çalışmalarına Bir Katkı: 18. Yüzyıl Suriçi Mahallelerinin Tespiti ve Haritalanması 1730–1787”, Kadim 5, 2023, s. 69–112, doi:10.54462/kadim.1170445. Kaynağı incele.
• Mahmut Ak, “Mehmed Paşa, Damad” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, 2003, c. 28, s. 504–505. Kaynağı incele.
• Tuğba Erzincan, “Mesih Paşa Külliyesi” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, 2004. Kaynağı incele.
• M. Baha Tanman, “Hırka-i Şerif Camii” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, 1998. Kaynağı incele.
• Fatih Belediyesi, “Tarihte Fatih”, Karagümrük Mahallesi bölümü. Kaynağı incele.