Tarihte Bugün

Osmanlıda Bakteriyoloji ve Kuduz Kurumları

Birbirine karıştırılan üç sağlık kurumu

Osmanlı sağlık tarihinde kuduz tedavihanesi, çiçek aşısı üreten telkihhane ve bakteriyolojihane aynı kurumun farklı adları değildir. M. Kemal Temel'in koruyucu sağlık kurumları üzerine değerlendirmesi, İstanbul'daki Dâülkelp ve Bakteriyoloji Ameliyathanesi'ni 1887'ye, Telkihhane-i Şahane'yi 1892'ye, Bakteriyolojihane-i Şahane'yi ise 1893'e yerleştirir. Benzer çalışma alanları, bu kuruluşların tarihlerini birbirinin yerine kullanmaya gerekçe oluşturmaz.

Bu ayrım, yalnız isimleri doğru sıralamak için gerekli değildir. Kuduzla mücadele, çiçek aşısının hazırlanması, şehir suyunun ve biyolojik örneklerin incelenmesi farklı ihtiyaçlara karşılık geliyordu. Laboratuvarların kuruluşu, salgınlarla karşılaşan idarenin uzman, araç, bütçe ve eğitim arayışıyla birlikte değerlendirilmelidir.

Paris'e gönderilen heyet ve para yardımının niteliği

II. Abdülhamid döneminde, Pasteur'ün kuduz çalışmalarını öğrenmek üzere 1886'da Paris'e bir heyet gönderildi. Zoeros Paşa, hekim Hüseyin Remzi ve veteriner Hüseyin Hüsnü'nün yer aldığı heyet, tıp ile veterinerlik bilgisinin aynı araştırma çevresinde buluşmasını gösterir. Burada önemli olan yalnız Avrupa'dan bir yöntem getirilmesi değil, bu yöntemi uygulayacak kişilerin yetiştirilmesidir.

Adem Ölmez'in yayımladığı irade, Pasteur'ün çalışmaları için gönderilen yardımı 10.000 frank olarak kaydeder; Mecidiye Nişanı da aynı belgede anılır. Bu meblağı 10.000 altın diye yazmak veya belgeye dayanmadan ev fiyatlarıyla karşılaştırmak yanıltıcıdır. Yardımın kaydı ile heyetin eğitimi ilişkili gelişmelerdir; bunlardan Pasteur'ün İstanbul'a yerleştiği ya da bütün kurumları bizzat kurduğu sonucu çıkmaz.

1887'de kuduzla mücadele ve bilgi aktarımı

Ahmet Uyanıker'in arşiv belgeleri ve tıp tarihi araştırmalarına dayanan çalışması, heyetin dönüşünden sonra 1887'de İstanbul'da gelişen kuduz kurumu üzerinde durur. Dâülkelp adı, dönemin dilinde kuduzu ifade eder. Kurumun açılması, yurt dışındaki bilimsel gelişmenin yerel bir hizmete dönüşmesinin örneklerindendir; hizmetin yürütülmesi ise eğitim almış personel ve düzenli çalışma gerektiriyordu.

Uyanıker, Hüseyin Remzi'nin Paris'teki çalışmalarını yayınlara dönüştürmesini de inceler. Kuduz İlleti ve Tedavisi gibi eserler, bilgi aktarımının yalnız araç ve malzemeyle sınırlı kalmadığını gösterir. Şam ve Selanik'te daha sonra açılan merkezler de araştırmada ele alınır. İstanbul'daki bir başlangıç, imparatorluğun bütün şehirlerinde aynı tarihte ve aynı kapasitede hizmet bulunduğu anlamına gelmez.

1893'te bakteriyolojihane ve laboratuvar çalışması

Bakteriyolojihane-i Şahane, 1893 kolera salgını sırasında şehir sularının ve biyolojik örneklerin incelenmesi ihtiyacıyla ilişkilidir. Daha sonraki aşı ve serum çalışmaları, bu inceleme işlevinin yanında gelişmiştir. Dolayısıyla kurumun kuruluşunu yalnız tek bir ürünün hazırlanmasına indirgemek, eğitim ve analiz faaliyetlerini dışarıda bırakır.

Emre Karacaoğlu'nun yayımladığı araştırmanın açık özetine göre ilk müdür Maurice Nicolle, 1893 sonbaharında başladığı İstanbul çalışmalarını 1901'e kadar sürdürdü. Çalışmalarında aşı ve serum üretimi, kimyasal incelemeler ve öğrencilere verilen kurslar öne çıkıyordu. Mikrobiyoloji alanında ders kitabı hazırlaması da kurumun öğretim yönünü gösterir.

Karacaoğlu'nun incelediği belgeler, bilimsel çalışmanın gündelik güçlüklerini de görünür kılar: malzeme masrafları, geç çalışma saatleri ve üst makamlarla yazışmalar bunlar arasındadır. Başarıları anlatırken kaynak ve çalışma koşullarını atlamak, laboratuvarın nasıl işlediğini anlamayı zorlaştırır. Bilim tarihindeki bir kurum yalnız açılış yılıyla açıklanamaz.

Kurum tarihini nasıl okumalı?

Bu kuruluşların ortak yönü, salgınlar karşısında uzmanlaşmış inceleme ve üretim imkânları geliştirmeleridir. Aralarındaki farkları korumak ise hangi tarihin hangi hizmete ait olduğunu anlamayı sağlar. Araştırmaların aktardığı tarihler, kurum adları ve belge künyeleri birlikte okunmalı; bir merkez için verilen bilgi bütün sağlık sistemine mal edilmemelidir.

Kaynakça