Tahta Çıkış ve Sefer Kararlılığı
Sultan II. Mustafa, 6 Haziran 1664'te Edirne'de dünyaya geldi. Babası Sultan IV. Mehmed, annesi Emetullah Rabia Gülnuş Sultan'dır. Amcası Sultan II. Ahmed'in 1695'teki vefatının ardından otuz bir yaşında tahta çıktı. Seleflerinden farklı olarak askeri kararlılık göstererek bizzat sefere çıkma niyetini ilan etti. İlk yıllarında Avusturya cephesinde bazı başarılar elde etti ve Osmanlı'da kısa süreli bir umut dalgası yarattı.
İlk Askeri Başarılar
Sultan II. Mustafa, 1695 ve 1696 seferlerinde Avusturya kuvvetlerine karşı taktik zaferler kazandı. Lugoş ve Ulaş muharebeleri Osmanlı ordusunun hâlâ savaşabildiğini gösterdi. Padişahın bizzat ordunun başında olması, askerlere moral kaynağı oluşturdu. Ancak bu başarılar, savaşın genel seyrini değiştirecek ölçekte değildi.
Zenta Muharebesi: Yıkım (1697)
11 Eylül 1697'de Tisa Nehri kıyısındaki Zenta'da Avusturya Prensi Eugène von Savoie komutasındaki Habsburg kuvvetleri, nehri geçmekte olan Osmanlı ordusuna ani bir saldırı düzenledi. Osmanlı ordusu ikiye bölünerek ağır bir bozguna uğradı; on binlerce asker hayatını kaybetti, hazine ve topçu bataryaları ele geçirildi. Sultan II. Mustafa güçlükle kurtuldu. Zenta, Osmanlı'nın artık Avrupa cephesinde savaşı sürdüremeyeceğini kesinleştirdi.
Karlofça Barış Süreci
Zenta yenilgisinin ardından barış müzakereleri kaçınılmaz hale geldi. İngiltere ve Hollanda'nın arabuluculuğuyla 1698'de başlayan görüşmeler, Sırbistan'ın Karlofça kasabasında yürütüldü. On altı yıl süren Kutsal İttifak Savaşları, 26 Ocak 1699'da imzalanan Karlofça Antlaşması ile sona erdi.
Karlofça Sonrası ve Edirne Olayı
Karlofça'nın getirdiği büyük toprak kayıpları Sultan II. Mustafa'nın prestijini sarstı. Padişahın Edirne'de kalarak İstanbul'a dönmemesi ve Şeyhülislam Feyzullah Efendi'nin artan nüfuzu, 1703'te Edirne Olayı olarak bilinen isyana yol açtı. Yeniçerilerin ve İstanbul halkının ayaklanmasıyla Sultan II. Mustafa tahttan indirildi ve yerine kardeşi Sultan III. Ahmed geçti.
Vefatı ve Tarihsel Değerlendirme
Tahttan indirilen Sultan II. Mustafa, 29 Aralık 1703'te İstanbul'da vefat etti. Bizzat sefere çıkarak savaşçı padişah geleneğini canlandırmaya çalışan son hükümdar olarak tarihe geçti. Ancak askeri teknoloji ve organizasyon farkı, kişisel cesaretle kapatılamayacak boyutlara ulaşmıştı. Onun saltanatı, Duraklama Dönemi'nin kapanış perdesidir.