Karlofça Antlaşması

Karlofça Antlaşması nedir?

Karlofça Antlaşması, Osmanlı Devleti ile Kutsal İttifak devletleri arasında 1683’ten beri süren savaşı bitiren ve 26 Ocak 1699’da imzalanan barış düzenlemesidir. Adını, Tuna’nın sağ kıyısında, Fruška Gora yükseltilerinin eteğindeki Karlofça (bugün Sremski Karlovci) kasabasından alır. Osmanlı tarihinde bu antlaşma iki bakımdan bir eşiktir: devlet ilk kez bu ölçekte ve kalıcı biçimde toprak kaybetmiş, ve ilk kez çok taraflı bir Avrupa kongresinde, arabulucularla ve yenilen taraf sıfatıyla masaya oturmuştur.

Bu iki cümledeki nitelemeler önemlidir. Osmanlı Devleti daha önce de savaş kaybetmiş, kale ve bölge terk etmişti; Karlofça’yı ayıran, kaybın Macaristan ve Erdel gibi bir asır boyunca imparatorluğun malî ve askerî düzenine yerleşmiş bölgeleri kapsaması ve bunun geri alınabilir bir mütareke değil, sınırı ölçülüp işaretlenen kalıcı bir düzenleme olmasıdır. Osmanlı diplomasisi de yeni değildi; yeni olan, çok taraflı kongre usulü ve tarafsız arabulucularla yürütülen müzakere biçimidir.

Kısa cevaplarla Karlofça

• Tarih: Kongrenin açılışı 13 Kasım 1698; imza 24 Receb 1110 / 26 Ocak 1699.
• Yer: Karlofça, Sirem bölgesi, Tuna kıyısı (bugün Sırbistan).
• Osmanlı tarafı: Padişah Sultan II. Mustafa, Sadrazam Amcazâde Hüseyin Paşa; başmurahhas Reîsülküttâb Râmi Mehmed Efendi, ikinci murahhas Dîvân-ı Hümâyun tercümanı Aleksandros Mavrokordato.
• Karşı taraf: Kutsal İttifak — Avusturya (Habsburg), Lehistan, Venedik ve Rusya.
• Arabulucular: İngiltere elçisi Lord William Paget ve Hollanda elçisi Jacobus Colyer.
• Temel ilke: uti possidetis, Osmanlı belgelerindeki karşılığıyla “alâ hâlihî” — her devlet elinde tuttuğu yeri koruyacaktı.
• Sonuç: Macaristan ve Erdel Avusturya’ya, Podolya ve Kamaniçe Lehistan’a, Mora Venedik’e geçti; Rusya ile önce mütareke yapıldı.
• Sık yapılan hata: Antlaşmayı tek bir metin sanmak. Karlofça, her devletle ayrı ayrı imzalanan antlaşmalar bütünüdür.

1683’ten 1699’a: on altı yıllık savaş

Karlofça’ya giden süreç 1683’te başlar. İkinci Viyana Kuşatması’ndaki bozgunun ardından 5 Mart 1684’te Linz’de Papalık, Habsburg, Lehistan ve Venedik arasında Kutsal İttifak kuruldu; Rusya da bu cepheye katıldı ve Osmanlı Devleti ilk kez birden çok büyük Avrupa devletiyle aynı anda, uzun süreli bir savaşa girdi. 1686’da Budin, 1688’de Belgrad kaybedildi; 1687’deki ikinci Mohaç bozgunundan sonra Sultan IV. Mehmed tahttan indirildi.

Savaş tek yönlü ilerlemedi. Köprülüzâde Fâzıl Mustafa Paşa’nın sadrazamlığında 1690’da Belgrad geri alındı; fakat 1691 Salankamen ve 1697 Zenta bozgunları dengeyi kesin biçimde Osmanlı aleyhine çevirdi. 11 Eylül 1697’de Tisa nehri geçilirken Prens Eugene karşısında alınan Zenta bozgunu, sefere bizzat çıkan II. Mustafa’nın ordusunu dağıttı ve barışı kaçınılmaz kıldı.

Barışa yalnız Osmanlı Devleti muhtaç değildi. Habsburglar Batı Avrupa’da İspanya veraset meselesinin eşiğindeydi ve kuvvetlerini doğuda tutamazdı; Venedik savaşın malî yükünü taşıyamıyordu. Buna karşılık Lehistan ve özellikle Rusya, savaşın sürmesinden yanaydı. Kongredeki asıl pazarlığın bir kısmı bu yüzden Osmanlı ile ittifak arasında değil, ittifakın kendi içinde geçti.

Arabuluculuk ve kongrenin kurulması

Barış girişimini İngiltere ve Hollanda elçileri yürüttü. İstanbul’daki İngiltere elçisi Lord William Paget ile Hollanda elçisi Jacobus Colyer, Sadrazam Amcazâde Hüseyin Paşa’ya arabuluculuk teklif ettiler. Bu iki devletin tarafsız görünmesini sağlayan şey, ikisinin de Kutsal İttifak’ta yer almaması ve Osmanlı ile ticarî ilişkilerinin sürüyor olmasıydı. Osmanlı tarafının bu teklifi kabul etmesi, savaşın devamının taşınabilir olmadığının merkezce görüldüğü anlamına gelir.

Kongre 13 Kasım 1698’de açıldı ve yaklaşık iki buçuk ay sürdü. Toplantı yeri için Karlofça yakınında, özel olarak dört ayrı kapısı bulunan büyük bir çadır kuruldu. Bu ayrıntı bir protokol merakı değildir: dört kapı, hiçbir heyetin bir diğerinin ardından içeri girmiş görünmemesi, yani hiçbirinin diğerine önceliğinin bulunmaması içindi. Osmanlı tarafı için bu düzenleme, yenilen taraf olarak masaya oturmanın protokol bakımından telafisiydi; Avrupa tarafı için ise Osmanlı’nın artık eşitler arasında müzakere edilen bir devlet sayıldığının kabulüydü.

Osmanlı heyetine Reîsülküttâb Râmi Mehmed Efendi başmurahhas olarak başkanlık etti; yanında Dîvân-ı Hümâyun tercümanı Aleksandros Mavrokordato bulunuyordu. Bu iki isim, Osmanlı devlet düzeninde kalem erbabının, yani yazıcı-bürokrat sınıfın, askerî sınıfın yerine dış ilişkilerde belirleyici hâle gelmeye başladığının işaretidir. Râmi Mehmed Efendi 1702’de sadrazamlığa kadar yükselecekti.

Uti possidetis: müzakerenin çerçevesi

Kongrenin en belirleyici kararı, tartışmanın ilkesine dair olanıydı. Müzakereler uti possidetis, yani her devletin fiilen elinde tuttuğu toprağı koruması esasına bağlandı. Bu ilkenin kabulü, savaşın son yıllarındaki askerî durumu doğrudan barış haritasına çeviriyordu. Osmanlı tarafı bu çerçeveyi kabul etmekle savaş alanındaki kaybı hukukî bir düzenlemeye dönüştürmüş oldu. Buna karşılık ilke, kaybı sınırlayıcı bir işlev de gördü: elde tutulan yerler, örneğin Tımışvar (Banat) bölgesi, tartışmaya açılmadan korundu. Erdel meselesi ise ilkenin dışında tutularak ayrıca müzakere edildi.

Taraflara göre şartlar

Karlofça tek bir metin değildir; her devletle ayrı bir antlaşma imzalanmıştır. Bu yüzden “Karlofça’nın maddeleri” denince tek bir liste değil, dört ayrı düzenleme kastedilir.

• Avusturya (Habsburg): Tımışvar (Banat) bölgesi dışında bütün Macaristan ve Erdel Habsburg yönetimine bırakıldı. Sınır büyük ölçüde Tisa ve Sava hatlarına dayandırıldı. Tımışvar’ın Osmanlı’da kalması, sonraki yıllarda Macaristan yönünde bir askerî varlık sürdürebilmeyi mümkün kıldı.
• Lehistan: Osmanlı Devleti 1672’den beri elinde tuttuğu Podolya’yı ve merkezi Kamaniçe kalesini boşalttı. Karşılığında Boğdan’da (Moldavya) işgal altındaki kaleleri geri aldı.
• Venedik: Cumhuriyet, savaş sırasında ele geçirdiği Mora yarımadasını ve Dalmaçya’daki bazı kaleleri elinde tuttu; buna karşılık Ege’de aldığı bir kısım yeri Osmanlı Devleti’ne geri verdi.
• Rusya: Rus tarafı uti possidetis çerçevesini kabul etmediği için kongrede kesin barış yapılamadı. 22 Ocak 1699’da iki yıl süreli bir mütareke imzalandı. Kesin barış, 14 Temmuz 1700 tarihli İstanbul Antlaşması ile sağlandı: Azak Kalesi Rusya’ya bırakıldı, Osmanlı Devleti Kerç Boğazı’nda Yenikale’yi inşa etti ve Rusya İstanbul’da sürekli elçi bulundurma hakkı kazandı. Azak on bir yıl sonra Prut Savaşı’nın ardından geri alınacak, Rusya’nın sürekli elçilik hakkı da aynı antlaşmayla iptal edilecektir.

Antlaşmaların süreleri metinlerinde ayrı ayrı belirlenmiştir; Avusturya ile yapılan düzenleme yaygın olarak yirmi beş yıl süreli kabul edilir. Bu süre 1716’da yeniden başlayan savaşla dolmadan kesilmiş, 1718 Pasarofça Antlaşması yeni bir düzenleme getirmiştir.

Sınırın kurumsallaşması

Karlofça’nın en az toprak maddeleri kadar önemli olan sonucu, sınırın kendisinde yaşanan değişimdir. Antlaşmayı takip eden 1699-1701 yıllarında karma hudut komisyonları kuruldu ve yeni sınır arazi üzerinde ölçülerek taş ve toprak işaretlerle belirlendi. Habsburg tarafında bu çalışmayı yürüten Luigi Ferdinando Marsigli’nin haritaları, sınırın artık bir bölge değil bir çizgi olarak tasarlandığını gösterir.

Bu, Osmanlı devlet pratiği bakımından yapısal bir dönüşümdür. Klasik dönemde Rumeli sınırı bir uc, yani akıncı hareketinin ve karşılıklı baskının belirlediği geçirgen bir kuşaktı; gelir ve nüfuz bu kuşağın hareketiyle birlikte kayardı. Karlofça sonrasında sınır, üzerinde anlaşılmış ve işaretlenmiş bir hat hâline geldi; sınır ötesi akın meşruiyetini kaybetti ve sınır boyu güvenliği bir antlaşma yükümlülüğüne dönüştü. Rifa‘at Ali Abou-El-Haj’ın 1699-1703 dönemine ayırdığı çalışması bu süreci “Osmanlı sınırının Avrupa’da resmen kapanması” olarak adlandırır.

Aynı dönüşüm malî ve askerî düzende de karşılık bulur. Sınır ötesi kazanca dayalı gelir beklentisi ortadan kalkınca, ordunun ve sınır kalelerinin masrafı doğrudan merkezî hazineye ve iltizam düzenine yüklendi. 1703 Edirne Vak‘ası’na giden gerginliğin arka planında, bu savaş sonrası malî yükün ve terhis edilen kuvvetlerin yarattığı basınç da vardır.

Dönemlendirme ve tarihyazımı

Türkiye’deki yerleşik ders kitabı şemasında Karlofça, Duraklama döneminin kapanışı ve Gerileme’nin başlangıcı sayılır. Bu şema kullanışlıdır, fakat bir açıklama değil bir sınıflandırmadır ve çağdaşlara ait değildir; “duraklama” ve “gerileme” kavramları 19. ve 20. yüzyıl tarihyazımının ürünüdür. 1699’un belgeleri kendilerini bir çöküşün başlangıcı olarak tarif etmez; aksine, kaybı sınırlandıran ve devletin savaş kapasitesini yeniden kurmasına zaman kazandıran bir düzenleme olarak görülmüştür.

Karlofça’yı yalnız “toprak kaybı” diye okumak da eksiktir. Aynı antlaşma, Osmanlı merkezinin Avrupa devlet sistemine ait usulleri (arabuluculuk, çok taraflı kongre, sürekli elçilik, ölçülmüş sınır) öğrendiği ve uyguladığı bir süreçtir. 18. yüzyıl Osmanlı diplomasisinin dili ve kadrosu büyük ölçüde bu kongrede şekillenmiştir. Osmanlı sadrazamlığının bir kurum olarak kendi bürokratik kadrosunu üretmesi ise daha eskiye, Sokollu Mehmed Paşa devrine uzanan bir çizgidir; Karlofça bu çizginin kalem erbabı lehine belirginleştiği andır.

Kaynakların sınırı

Antlaşmanın tarihi, yeri, tarafları, arabulucuları, murahhasları, temel ilkesi ve toprak maddeleri yüksek güven düzeyine sahiptir; bu bilgiler hem Osmanlı hem Habsburg, Venedik ve Lehistan arşivlerinde birbirini doğrulayan belgelere dayanır. Buna karşılık kongredeki oturumların sayısı, tek tek görüşmelerde kimin ne söylediği, arabulucuların hangi noktada hangi tarafa ağırlık koyduğu ve Osmanlı heyetinin iç tartışmaları hakkındaki ayrıntılar kaynaklarda farklı biçimlerde aktarılır. Bu sayfada oturum sayısı gibi tartışmalı sayısal ayrıntılar kesin bilgi olarak verilmemiştir.

Sık sorulan sorular

Kaynakça

1. Abdülkadir Özcan, “Karlofça” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 24, İstanbul 2001, s. 504–507.
2. Recep Ahıshalı, “Râmi Mehmed Paşa” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 34, İstanbul 2007 (başmurahhasın kariyeri ve kongredeki rolü için).
3. Rifa‘at Ali Abou-El-Haj, “Ottoman Diplomacy at Karlowitz”, Journal of the American Oriental Society, c. 87, sy. 4 (1967), s. 498–512.
4. Rifa‘at Ali Abou-El-Haj, “The Formal Closure of the Ottoman Frontier in Europe: 1699–1703”, Journal of the American Oriental Society, c. 89, sy. 3 (1969), s. 467–475 (hudut komisyonları ve sınırın kurumsallaşması için).
5. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, c. III/1: II. Selim’in Tahta Çıkışından 1699 Karlofça Antlaşmasına Kadar, Türk Tarih Kurumu, Ankara (Kutsal İttifak savaşları ve müzakere süreci).
6. Defterdar Sarı Mehmed Paşa, Zübde-i Vekāyiât: Tahlil ve Metin, haz. Abdülkadir Özcan, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1995 (çağdaş Osmanlı kaydı).
7. Halil İnalcık, Devlet-i Aliyye: Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul (uc kavramı, sınır anlayışı ve dönemlendirme eleştirisi için).
8. Caroline Finkel, Rüyadan İmparatorluğa: Osmanlı İmparatorluğu’nun Öyküsü 1300–1923, çev. Zülal Kılıç, Timaş Yayınları, İstanbul 2007 (1683–1699 savaşlarının genel anlatısı; yardımcı kaynak).