Safiye Sultan

Safiye Sultan Kimdir?

Safiye Sultan, Sultan III. Murad’ın hasekisi ve Sultan III. Mehmed’in annesidir. Oğlunun 1595’teki cülûsuyla valide sultan oldu ve 1603’e kadar sarayın en güçlü ismi olarak devlet işlerine ağırlığını koydu. Kayınvalidesi Nurbânû Sultan ile birlikte, “Kadınlar Saltanatı” denen dönemin en belirgin iki figüründen biridir.

Kökeni

Safiye Sultan’ın kökeni, tıpkı kayınvalidesi Nurbânû gibi, Venedik geleneğine bağlanır; kaynaklarda Korfu yakınlarındaki bir Venedik ailesinden (Baffo) geldiği, esir alınıp saraya girdiği aktarılır. Bu köken bilgisi büyük ölçüde Venedik belgelerine ve sonraki aktarımlara dayanır; erken saray kadınlarında görülen köken belirsizliği burada da geçerlidir. Kesin olan, şehzade Murad’ın Manisa sancağı yıllarında onun gözdesi olduğu ve 1566’da geleceğin III. Mehmed’ini doğurduğudur.

Hasekilikten Valideliğe

Safiye, III. Murad’ın saltanatı boyunca (1574-1595) hasekisi olarak sarayda güçlü bir konum edindi; bu dönemde kayınvalidesi Nurbânû ile nüfuz rekabeti içinde olduğu aktarılır. Nurbânû’nun 1583’teki ölümünden sonra haremin en etkili kadını hâline geldi. 1595’te oğlu tahta çıkınca valide sultan oldu ve devlet yönetiminde açıkça söz sahibi bir figüre dönüştü: sadrazam tayinlerinden dış yazışmalara kadar birçok alanda etkisi görüldü.

Dış Diplomaside Bir Valide: Elizabeth ve Venedik

Safiye Sultan’ın en dikkat çekici yönü, uluslararası diplomasideki görünürlüğüdür. İngiltere Kraliçesi I. Elizabeth ile mektuplaştı ve karşılıklı hediyeler gönderildi; bu yazışmalar, İngiltere’nin Osmanlı ile ticarî ve siyasî yakınlaşma (kapitülasyon) çabalarının bir parçasıydı. Venedik ile de düzenli teması vardı; saraydaki aracıları — özellikle “kira” denen Yahudi kadın vekilharçlar, en ünlüsü Ester Kira — üzerinden yürüyen bu ilişkiler, valide sultanlığın bir dış politika kurumu hâline geldiğini gösterir. Bu ağın yarattığı tepkiler, 1600’de sipahi ayaklanmasında Ester Kira’nın linç edilmesiyle de görünür oldu.

Yeni Cami (Valide Sultan Camii)

Safiye Sultan’ın en büyük mimari girişimi, İstanbul’da Eminönü’nde temelini attırdığı Yeni Camidir (Valide Sultan Camii). İnşaat, hem maliyeti hem de yıkılan mahallenin yarattığı tepkiler yüzünden kesintiye uğradı ve oğlunun 1603’teki ölümüyle Safiye’nin gözden düşmesi üzerine yarım kaldı. Cami ancak yaklaşık altmış yıl sonra, bir başka güçlü valide olan Turhan Hatice Sultan’ın himayesinde 1665’te tamamlanabildi. Bu yönüyle Yeni Cami, iki valide sultanın izini taşıyan bir eserdir.

Gözden Düşüşü ve Ölümü

III. Mehmed 1603’te ölünce, torunu I. Ahmed tahta çıktı ve genç padişahın annesi Handan Sultan öne çıktı. Safiye Sultan, valide sultanlık nüfuzunu yitirerek Eski Saray’a (emekli saray) gönderildi. Ömrünün geri kalanını burada geçirdi ve 1619’da öldü. Bir valide sultanın, oğlunun ölümüyle nasıl bir anda saray siyasetinin dışına düşebileceğinin çarpıcı bir örneğidir.

Sık Karıştırılan Bilgiler

• Nurbânû ile karıştırılmamalı: Nurbânû, II. Selim’in hasekisi ve III. Murad’ın annesidir; Safiye ise onun gelini, III. Murad’ın hasekisi ve III. Mehmed’in annesidir. Nüfuz dönemleri ardışıktır.
• Yeni Cami’yi bitiremedi: Temelini o attırdı; cami 1665’te Turhan Sultan himayesinde tamamlandı.
• Kökeni kesin belge değildir: Venedikli (Baffo) iddiası yaygın kabuldür; ayrıntılar Venedik kaynaklarına dayanır.

Sık Sorulan Sorular

Kaynakça

• M. Çağatay Uluçay, Padişahların Kadınları ve Kızları, Türk Tarih Kurumu, Ankara (çeşitli baskılar).
• Leslie P. Peirce, Harem-i Hümayun: Osmanlı İmparatorluğu’nda Hükümranlık ve Kadınlar, çev. Ayşe Berktay, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul, 2002.
• Feridun M. Emecen, “Mehmed III” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 28, 2003, s. 407–413.