Sultan III. Mehmed

Sultan III. Mehmed Kimdir?

Sultan III. Mehmed, Osmanlı Devleti’nin on üçüncü padişahıdır. Babası Sultan III. Murad, annesi Safiye Sultan’dır. 26 Mayıs 1566’da Manisa’da doğdu; babasının ölümü üzerine 1595’te tahta çıktı ve 1603’teki ölümüne kadar sekiz yıl saltanat sürdü. İki bakımdan bir “son”u temsil eder: sancakbeyliği yapan son şehzade ve ordunun başında sefere çıkan son padişahtır.

Cülûs ve On Dokuz Kardeşin İdamı

III. Mehmed’in cülûsu, Osmanlı tarihinin en sarsıcı kardeş katli uygulamasıyla anılır: tahta çıktığında, Fatih Kanunnâmesi’nin nizâm-ı âlem gerekçesine dayanarak on dokuz kardeşini idam ettirdi. Bu, tek bir cülûsta gerçekleşen en büyük hanedan tasfiyesiydi ve kamuoyunda derin bir rahatsızlık yarattı. Uygulamanın bu boyuta ulaşması, kardeş katli geleneğinin sürdürülemezliğini açığa çıkardı; III. Mehmed’den sonra şehzadeler artık sancağa gönderilmeyip sarayda “kafes” denen dairede tutulmaya başlandı ve tahta geçiş giderek “ekberiyet” (hanedanın en yaşlı erkeği) esasına kaydı.

Eğri Seferi ve Haçova Meydan Savaşı (1596)

Babasından devraldığı Avusturya savaşı (Uzun Savaş) sürerken, sadrazam ve ulemânın ısrarıyla III. Mehmed 1596’da bizzat ordunun başına geçti. Önce Eğri (Eger) Kalesi fethedildi; ardından 24-26 Ekim 1596’da Haçova (Mezőkeresztes) Meydan Savaşı yapıldı. Savaş, Osmanlı ordusunun bir ara bozulup padişahın otağının tehlikeye girdiği kritik bir anın ardından kazanıldı; rivayete göre padişahı savaş meydanından ayrılmaktan Hoca Sâdeddin Efendi’nin sözleri alıkoymuştu. Zafer büyük olmakla birlikte, savaş sonrası yoklamada birliğinde bulunmayan çok sayıda tımarlı sipahinin dirliğinin elinden alınması, Anadolu’da Celâlî isyanlarını körükleyen etkenlerden biri oldu.

Celâlî İsyanları ve İç Buhran

III. Mehmed dönemi, Anadolu’da Celâlî adı verilen büyük iç ayaklanmaların şiddetlendiği yıllardır. Uzun savaşların yükü, akçenin değer kaybı, işsiz kalan sekban ve sipahilerin eşkıyalaşması ve taşradaki idarî bozulma bir araya gelerek geniş bölgeleri denetimsiz bıraktı. Karayazıcı ve kardeşi Deli Hasan liderliğindeki hareketler, merkezî otoriteyi uzun süre uğraştırdı. Bu isyanlar, “Duraklama” denen dönemin dışarıda toprak kaybından çok içeride yapısal bir sarsıntı olduğunu gösterir.

Saray, Safiye Sultan ve Şehzade Mahmud

Saltanatı boyunca annesi Safiye Sultan’ın nüfuzu belirleyiciydi; devlet işlerine, tayinlere ve dış yazışmalara müdahil oldu. Bu güçlü valide etkisi, dönemin “Kadınlar Saltanatı” diye anılmasının önemli bir sebebidir. III. Mehmed’in en karanlık kararlarından biri, 1603’te oğlu Şehzade Mahmud’u — bir kehanet ve tahttan endişe söylentileri üzerine — idam ettirmesidir; bu olay, padişahın son yılındaki güvensizlik ortamını yansıtır ve kendisinin de kısa süre sonra ölümüyle acı bir tesadüf oluşturur.

Ölümü

III. Mehmed 21 Aralık 1603’te, muhtemelen bir kalp rahatsızlığı sonucu genç sayılabilecek bir yaşta öldü; Ayasofya haziresindeki türbesine defnedildi. Yerine, henüz on üç yaşındaki oğlu I. Ahmed geçti. I. Ahmed’in çocuk yaşta ve sancak tecrübesi olmadan tahta çıkması, kafes sistemi ve ekberiyet düzenine geçişin ilk somut örneklerindendir.

Sık Karıştırılan Bilgiler

• Ordunun başında sefere çıkan son padişahtır: Haçova’dan (1596) sonra hiçbir padişah bir meydan savaşını bizzat yönetmedi (IV. Murad’ın sefer komutası ayrı bir tartışmadır; meydan savaşı bağlamında bu ifade kullanılır).
• 19 kardeş katli kardeş katlinin sonu değil zirvesidir: Uygulamanın bu boyutu, sancak sisteminin terkini ve kafes düzenini hızlandırdı.
• Haçova zaferi savaşı bitirmedi: Uzun Savaş 1606 Zitvatorok Antlaşması’na kadar sürdü.

Sık Sorulan Sorular

Kaynakça

• Feridun M. Emecen, “Mehmed III” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 28, 2003, s. 407–413.
• Mücteba İlgürel, “Celâlî İsyanları” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 7, 1993, s. 252–257.
• İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, c. 3, Türk Tarih Kurumu, Ankara.