Tahta Çıkış ve İlk Yıllar
Sultan III. Mustafa, 28 Ocak 1717'de İstanbul'da dünyaya geldi. Babası Sultan III. Ahmed, annesi Mihrişah Emine Kadın'dır. Kuzeni Sultan III. Osman'ın vefatıyla 1757'de tahta çıktı. Kırk yaşında padişah olan Mustafa, Lâle Devri'ni çocukluğunda yaşamış; reform ve yenilenme düşüncesine yakın yetişmiş bir şehzadeydi.
Koca Ragıb Paşa'nın Gölgesi ve Bağımsız Yönetim
İlk yıllarında deneyimli Sadrazam Koca Ragıb Paşa'nın varlığı Sultan III. Mustafa'nın hareket alanını sınırladı. 1763'te Ragıb Paşa'nın ölümünün ardından padişah daha bağımsız bir yönetim izlemeye başladı. Askerî modernizasyon çabalarına girişti; ancak bu çabalar yetersiz kaldı.
1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı
Sultan III. Mustafa'nın saltanatının en ağır sınavı, 1768'de başlayan Osmanlı-Rus Savaşı oldu. Rusya'nın Lehistan'a müdahalesi ve Osmanlı sınırlarına yakın hareketleri savaş nedenini oluşturdu. Ancak Osmanlı ordusu, Rusya'nın modernleşmiş kuvvetleri karşısında büyük zorluklar yaşadı. 1770'teki Çeşme Deniz Muharebesi'nde Osmanlı donanması yakıldı ve bu felaket derin bir travma yarattı.
Laleli Camii ve İmar Faaliyetleri
Askerî felaketlere rağmen Sultan III. Mustafa, imar faaliyetlerini sürdürdü. 1760-1764 yılları arasında inşa ettirdiği Laleli Camii, Osmanlı Barok mimarisinin önemli örneklerinden biridir. Adını caminin bulunduğu semtten alan bu yapı, padişahın mimari mirası olarak günümüze ulaşmıştır.
Vefatı ve Mirası
Sultan III. Mustafa, 21 Ocak 1774'te İstanbul'da vefat etti; savaşın sonucunu göremeden dünyadan ayrıldı. Kardeşi Sultan I. Abdülhamid tahta çıktı ve Küçük Kaynarca Antlaşması'nı imzalamak zorunda kaldı. III. Mustafa'nın oğlu Şehzade Selim, ileride Sultan III. Selim olarak Nizam-ı Cedid reformlarını başlatacak ve babasının yarım kalan reform hayallerini sürdürecektir.