Üç Şerefeli Cami

Üç Şerefeli Cami Nedir?

Üç Şerefeli Cami, Edirne’de Sultan II. Murad adına inşa edilmiş cami ve külliyedir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki maddesinde Nesrin Çiçek Akçıl, yapının 841-851 (1437-1447) yılları arasında inşa edildiğini ve mimarlarının Muslihuddin ile Şehâbeddin Usta olarak anıldığını kaydeder. Adını, avlunun kuzeybatı köşesindeki üç şerefeli minareden alır; bu düzenin Osmanlı mimarisinde ilk kez burada uygulandığı kabul edilir.

Yapının önemi, tek tek yeniliklerinden çok bunların bir arada bulunmasındadır. Osmanlı camisi bu yapıya kadar ya çok sayıda ayak üzerinde çok kubbeli, ya da yan odalarla genişleyen ters-T planlı bir şemayla kuruluyordu. Üç Şerefeli Cami’de ise tek bir büyük kubbe, revaklı bir avlu ve dört minare aynı tasarımda birleşir. Bu birleşim, bir yüzyıl sonra klasik Osmanlı camisi diye anılacak düzenin ana parçalarını ilk kez yan yana getirir.

Banisi ve İnşa Süreci

Cami, II. Murad’ın saltanatının ikinci yarısında yapıldı. Bu dönem, Osmanlı’nın Balkanlar’daki konumunu Varna ve II. Kosova ile pekiştirdiği, Edirne’nin ise başkent olarak imar edildiği yıllardır. Şehirde daha önce yapılmış Eski Cami, yeni yapı tamamlandıktan sonra “Câmi-i Atîk” yani eski cami adıyla anılmaya başlanmıştır; adlandırmadaki bu değişim, yeni yapının şehirde nasıl bir yer tuttuğunu doğrudan gösterir.

İnşa tarihleri için kaynaklarda hicrî 841-851 aralığı verilir; milâdî karşılık 1437-1447’dir. Bazı yayınlarda başlangıç yılı 1438 olarak geçer. Bu fark, hicrî yılın milâdî takvimde iki yıla yayılmasından kaynaklanır ve tek bir yılı kesin gerçek gibi sunmak doğru olmaz. Kesin olan, inşanın yaklaşık on yıl sürdüğü ve yapının 1447’de tamamlandığıdır.

Mimarların kimliği konusunda kaynaklar sınırlıdır. TDV maddesinde adı geçen Muslihuddin ve Şehâbeddin Usta dışında inşa ekibi hakkında ayrıntılı bilgi bulunmaz. Bu, 15. yüzyıl Osmanlı yapıları için olağandışı değildir: mimar adlarının düzenli biçimde kaydedilmesi, hassa mimarlar teşkilâtının kurumsallaştığı sonraki yüzyılda yaygınlaşır.

Altı Destek Üzerinde Tek Kubbe

Caminin harimi, ortada yaklaşık 24,10 metre çapında tek bir büyük kubbeyle örtülüdür. Bu kubbe altı büyük kemer tarafından taşınır; kemerlerin ikisi doğu ve batıda serbest ayaklara, dördü ise duvarlara gömülü desteklere oturur. Ortadaki kubbenin iki yanında daha küçük kubbeler yer alır ve mekân enine gelişir.

Çözümün anlamını görmek için önceki tipe bakmak gerekir. Ulucami tipinde mekân, düzenli aralıklarla dikilmiş çok sayıda ayakla eşit gözlere bölünür; cemaat, mihrabı ve minberi ancak ayakların arasından görür. Üç Şerefeli Cami’de destek sayısı altıya indirilip bunların dördü duvara gömülünce, harimin ortası büyük ölçüde boşalır. Bu, tam bir merkezî mekân değildir; yanlardaki küçük kubbeler hâlâ ayrı birer birim gibi okunur. Ama yön doğru kurulmuştur: Osmanlı mimarisi bundan sonra taşıyıcıyı azaltmayı ve mekânı tek merkezde toplamayı bir mesele olarak sürdürecektir.

Bu ölçekte bir kubbeyi 15. yüzyıl ortasında kurmak, tasarım kadar bir yapım problemidir. Kubbenin ürettiği yanal itki, kemerler ve destekler yoluyla temele aktarılmak zorundadır; taşıyıcıların bir bölümünün duvar kütlesi içine gömülmesi de bu itkiyi karşılamanın yollarından biridir. Erken Osmanlı yapılarında sıkça görülen almaşık taş-tuğla örgü, hem yapım hızını artıran hem de duvara belirli bir esneklik kazandıran bir teknik olarak bu ihtiyaçla birlikte düşünülmelidir. Kaynakların yapının inşa süresi için verdiği yaklaşık on yıllık aralık, işin ölçeği hakkında da fikir verir.

Revaklı Avlu: Osmanlı Camisine Eklenen Yeni Mekân

Yapının ikinci büyük yeniliği avludur. Harimin kuzeyinde, çevresi revaklarla kuşatılmış ve ortasında şadırvan bulunan bir iç avlu yer alır. TDV maddesi avlunun ölçülerini yaklaşık 60,70 × 35,50 metre olarak verir. Revaklı avlu, Osmanlı cami mimarisine bu ölçekte ilk kez burada girer ve sonraki bütün büyük selâtin camilerinin değişmez parçası olur.

Avlunun işlevi yalnız süs değildir. Cemaatin toplandığı, abdest aldığı ve harime hazırlanarak geçtiği bir eşik mekânı kurar; ayrıca yapıyı çevresindeki şehir dokusundan ayırarak ona kendi alanını verir. Selâtin camilerinde daha sonra görülen “avlu – son cemaat yeri – harim” dizisi bu yapıda ilk kez bütünlüklü biçimde ortaya çıkar.

Dört Minare ve Üç Şerefe

Avlunun dört köşesinde birbirinden farklı dört minare yükselir. Yapıya adını veren üç şerefeli minare kuzeybatı köşesindedir. Kaynaklar bu minarenin yüksekliğini 67,62 metre olarak verir; bazı kayıtlarda külâhı da dâhil edilerek yaklaşık 76 metrelik bir toplam yükseklikten söz edilir. Aradaki fark, ölçüme külâhın katılıp katılmamasından kaynaklanır ve bu sayfada tek bir rakam kesin gerçek gibi sunulmaz.

Bu yüksekliğin kendisi de bir iddia taşır. 15. yüzyıl ortasında bu ölçekte bir minare, şehrin siluetinde en uzak noktadan görülebilen ögedir; yapının bulunduğu yeri şehrin merkezi olarak işaretler. Osmanlı’da minare sayısı ve yüksekliği zamanla hükümdarlık alametine dönüşecek, selâtin camileri dışındaki yapılarda çok minareli düzenden kaçınılacaktır.

Bu minarenin asıl ayırt edici yanı yüksekliği değil iç düzenidir: üç şerefeye birbirinden bağımsız üç ayrı merdivenle çıkılır. Kaynaklarda aktarılan düzene göre bir merdiven birinci ve ikinci şerefeye, biri ikinci ve üçüncü şerefeye, biri yalnız üçüncü şerefeye ulaşır. Aynı gövde içinde birbirini kesmeyen üç merdiven kurmak, 15. yüzyıl için ciddi bir taş işçiliği ve geometri problemidir; minarenin ünü büyük ölçüde bundan gelir.

Diğer üç minare de birbirinin tekrarı değildir. Biri baklava dilimli, biri burmalı (helezonî yivli), biri yivli bezemelidir. Bu çeşitlilik, minarenin standartlaşmadan önceki denemeci evresini gösterir; klasik dönemde selâtin camilerinin minareleri birbirinin eşi hâline gelecektir.

Külliyenin Diğer Yapıları

Cami, tek başına değil bir külliyenin parçası olarak kurulmuştur. Kaynaklarda külliyeye bağlı olarak Saatli Medrese ve Peykler Medresesi ile mektep, çeşme ve hazîre anılır. Külliyenin bütün bileşenleri özgün hâliyle günümüze ulaşmamıştır; medreselerin bir bölümü zaman içinde işlev değiştirmiş veya ortadan kalkmıştır. Bu yüzden aşağıdaki liste, kuruluş dönemindeki programı anlatır, bugün ayakta duran bütünü değil.

Külliye düzeninin kendisi Osmanlı’ya özgü bir kurum tasarımıdır: cami, medrese, mektep ve gelir getiren yapılar tek bir vakıf altında toplanır; vakfın geliri diğerlerinin giderini karşılar. Orhan Gazi Külliyesi ile Bursa’da başlayan bu program, Edirne’de daha büyük ölçekte tekrarlanmıştır.

Medreselerin adları da bu düzenin işleyişine dair ipucu verir. “Saatli Medrese” adının, yapıya bağlı bir muvakkithane veya zaman ölçüm düzeneğiyle ilişkili olduğu kabul edilir; muvakkithane, namaz vakitlerinin astronomik hesapla belirlendiği ve şehir için bir tür zaman merkezi işlevi gören birimdir. “Peykler Medresesi” ise adını saray teşkilâtındaki peyklerden alır. Bu adlandırmalar, külliyenin yalnız ibadet değil, eğitim ve gündelik düzen bakımından da şehre bağlandığını gösterir.

II. Murad Döneminde Edirne

Yapıyı anlamak için kurulduğu şehri de görmek gerekir. Edirne 1361-1369 arasında Osmanlı hâkimiyetine girmiş ve kısa sürede Rumeli’deki fetihlerin idarî üssü hâline gelmişti. II. Murad döneminde şehir, yalnız bir ordugâh veya geçiş noktası değil, sarayı, çarşısı, medreseleri ve vakıflarıyla imparatorluğun ağırlık merkezi durumundaydı. Bu dönemde Edirne’de yürütülen yapı faaliyeti, bir hükümdarın kişisel zevkinden çok, devletin Rumeli’de kalıcı olduğunu gösteren bir siyasetin parçasıdır.

Osmanlı’da anıtsal cami inşası her zaman bu türden bir işaret taşır. Yeni alınmış veya yeni merkez hâline gelmiş bir şehre büyük bir cami ve külliye kurmak, hem şehrin idarî statüsünü tescil eder hem de çevresinde bir mahalle ve çarşı düzeninin oluşmasını sağlar. Üç Şerefeli Cami’nin şehir merkezindeki konumu ve çevresinde gelişen ticaret dokusu bu mantığın sonucudur.

Bu yapı programının bir başka sonucu, mimarlık bilgisinin birikmesidir. Bursa’da denenmiş çözümler Edirne’de büyütülerek tekrar edilmiş, buradaki denemeler ise 1453’ten sonra İstanbul’a taşınmıştır. Osmanlı mimarisinin nispeten kısa sürede klasik bir dile ulaşması, bu kesintisiz uygulama zincirinin ürünüdür.

Sık Karıştırılan Bilgiler

• Üç şerefeli minare “üç minare” demek değildir: Ad, tek bir minaredeki üç şerefeden (balkondan) gelir. Yapının toplam minare sayısı dörttür.
• “İlk” iddiası sınırlıdır: Üç şerefeli minarenin Osmanlı mimarisinde ilk kez burada uygulandığı kabul edilir; bu, İslam mimarisinin tamamı için bir ilk iddiası değildir.
• Eski Cami ile karıştırılmamalıdır: Aynı şehirdeki Eski Cami daha erken tarihlidir ve çok kubbeli ayrı bir yapıdır. “Eski” adını, bu caminin tamamlanmasından sonra almıştır.
• Minare yüksekliği tek bir sayı değildir: Kaynaklarda 67,62 metre ile yaklaşık 76 metre arasında değişen değerler verilir; fark, külâhın ölçüme katılıp katılmamasından kaynaklanır.

Sonraki Mimariye Etkisi

Üç Şerefeli Cami, Osmanlı mimarlık tarihinde çoğunlukla bir “geçiş yapısı” olarak konumlandırılır. Aptullah Kuran ve Doğan Kuban gibi araştırmacılar, erken Osmanlı camisinin tipolojik gelişimini incelerken bu yapıyı, çok ayaklı ve zâviyeli şemalardan merkezî kubbeli klasik camiye giden hattın dönüm noktası sayarlar.

Etkiyi somut biçimde görmek için aynı şehirdeki sonraki büyük yapıya bakmak yeterlidir. Bir yüzyıldan fazla sonra Mimar Sinan’ın inşa ettiği Selimiye Camii, burada başlayan iki fikri sonuna götürür: taşıyıcı sayısını azaltıp mekânın ortasını boşaltmak, ve üç şerefeli minareyi tek bir örnekten çıkarıp dört minarenin tamamına yaymak. Edirne, bu yüzden Osmanlı cami mimarisinin üç ayrı aşamasının aynı şehirde izlenebildiği ender yerlerden biridir.

Yapı bugün ibadete açıktır ve şehir merkezinde gezilip görülebilen bir yer olarak Edirne’nin başlıca tarihî durakları arasında yer alır.

Sık Sorulan Sorular

Kaynakça

• Nesrin Çiçek Akçıl, “Üç Şerefeli Cami ve Külliyesi” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 42, 2012, s. 277–280.
• Aptullah Kuran, The Mosque in Early Ottoman Architecture, University of Chicago Press, Chicago, 1968.
• Doğan Kuban, Osmanlı Mimarisi, YEM Yayın, İstanbul, 2007.
• Ekrem Hakkı Ayverdi, Osmanlı Mi‘mârîsinde Çelebi ve II. Sultan Murad Devri, İstanbul Fetih Cemiyeti, İstanbul, 1972.