Kara Timurtaş Paşa

Kara Timurtaş Paşa Kimdir?

Kara Timurtaş Paşa, Sultan I. Murad ve Yıldırım Bayezid dönemlerinde görev yapan, erken Osmanlı’nın en etkili kumandan-devlet adamlarından biridir. Osmanlı geleneğinde ilk vezirler arasında sayılır. Adının başındaki “Kara” lakabı, dönemin devlet adamlarında sık görülen bir sıfattır ve burada ayırt edici bir kimlik işareti olarak kullanılır; onu, Osmanlı tarihinin sonraki yüzyıllarında görülen diğer Timurtaş adlı paşalarla karıştırmamak gerekir.

Timurtaş Paşa’nın kariyeri, Osmanlı’nın bir uç beyliğinden Balkanlar ve Anadolu’da eyalet düzenine sahip bir devlete dönüştüğü döneme denk gelir. O, hem Rumeli’de hem Anadolu’da beylerbeyilik yapmış az sayıda erken devlet adamından biri olarak, bu kurumsal dönüşümün taşıyıcılarından biridir. Bununla birlikte, özellikle ailesine ve ilk yıllarına dair bazı bilgiler kroniklerde kesinleşmemiştir.

Ailesi ve İlk Yılları

Osmanlı geleneği, Timurtaş Paşa’nın soyunu Osman Bey’in silah arkadaşlarından Aykut (Aykud) Alp’e bağlar; babasının Kara Ali Bey olduğu nakledilir. Ancak bu soy bilgisi çağdaş kaynaklarla sağlam biçimde doğrulanamaz ve büyük ölçüde sonraki dönem anlatılarına dayanır. Bu yüzden burada bir gerçek olarak değil, geleneğin aktardığı bir rivayet olarak verilmiştir.

İlk faaliyetlerine dair bilgi de sınırlıdır. Güney Marmara kıyılarındaki fetihlere ve Rumeli’deki seferlere katılmış olması muhtemeldir; fakat bu katılımların ayrıntısı çağdaş belgelerle kesinleştirilemez. Feridun Emecen’in TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki maddesine göre onun adı, kaynaklarda asıl olarak I. Murad döneminin Rumeli harekâtıyla birlikte netleşmeye başlar.

Rumeli’de Yükselişi ve Beylerbeyilik

Kaynaklara göre Timurtaş, 1367-1369 dolaylarında Lala Şahin Paşa kumandasındaki Tunca boyu seferlerine katıldı; Yenice-i Kızılcaağaç ve Yanbolu’nun alınmasında rol aldıktan sonra Edirne’ye döndü. Bu, onun Rumeli uç düzeninin içinde yetiştiğini gösterir.

Lala Şahin Paşa’nın Edirne’de ölmesinin ardından Rumeli beylerbeyiliği görevi Timurtaş Paşa’ya geçti. Bu makamdayken Saruhan yöresinden getirdiği Türkmen gruplarını Serez ve Vardar ovalarına yerleştirdi; iskân yoluyla fethedilen toprakları kalıcı kılma siyasetini sürdürdü. Manastır, Pirlepe ve İştip gibi kaleleri ele geçirdi (1382); Epir yönünde harekât düzenledi ve 1385’te Savra (Vjosa) ovasında Balşa’yı ağır bir yenilgiye uğrattı. Bu ilerlemeler, Makedonya ve çevresindeki yerel hükümdarların Osmanlı’ya tâbi hâle gelmesini hızlandırdı.

Aynı yıllarda Batı Trakya ve Makedonya’nın batısında, Gazi Evrenos Bey gibi uç beyleri akınlarını sürdürüyordu; Timurtaş Paşa’nın beylerbeyi olarak yürüttüğü merkezî harekât ile bu uç akınları, birbirini tamamlayan iki koldu.

I. Kosova Savaşı (1389)

Bazı kaynaklar onun adını anmasa da, döneme yakın fetihnâmeler Timurtaş Paşa’nın 15 Haziran 1389’daki I. Kosova Savaşı’na Rumeli beylerbeyi sıfatıyla katıldığını, ordunun sağ kanadında Şehzade Bayezid’in yanında yer aldığını gösterir. Bu savaşın hemen ardından I. Murad’ın öldürülmesi ve yerine Bayezid’in geçmesi, Timurtaş Paşa’nın devletin en üst kademesindeki konumunu sürdürmesine engel olmadı.

İlk Anadolu Beylerbeyi

Yıldırım Bayezid’in idarî yapıyı yeniden düzenlemesi sırasında, 1393 dolayında Timurtaş Paşa ilk Anadolu beylerbeyi olarak Ankara merkezli eyaletin başına getirildi. Böylece Rumeli’den sonra Anadolu’da da beylerbeyilik yapmış oldu; bu, erken Osmanlı devlet adamları arasında ender bir konumdu. Anadolu’daki görevi sırasında Karamanoğlu Alâeddin Bey’e esir düştü; Bayezid’in Anadolu’ya geçmesi üzerine serbest bırakıldı.

Kaynaklara göre Timurtaş Paşa, Bayezid’i İstanbul’un fethine teşvik edenler arasındaydı ve şehrin ablukasına katıldı; ancak Haçlı ordusunun Niğbolu’ya doğru harekete geçmesiyle kuşatma bırakıldı. 1396’daki Niğbolu zaferinin anlatısında da onun Anadolu beylerbeyi olarak yer aldığı kaydedilir.

Karamanoğlu Meselesi ve Gözden Düşüşü

1397’de Karaman üzerine yapılan Akçay seferinde esir alınan Karamanoğlu Alâeddin Bey, Timurtaş Paşa’ya teslim edildi. Timurtaş, daha önce kendisini esir aldığı için ona karşı beslediği kini gütmüş ve Alâeddin Bey’i öldürtmüştür; kaynaklar bu davranışın padişahı memnun etmediğini belirtir. Bu olaydan sonra Timurtaş Paşa’nın devlet kademesindeki ağırlığı azaldı ve adı yavaş yavaş ön plandan çekildi.

1402’deki Ankara Savaşı’na katılıp katılmadığı ve ne ölçüde rol aldığı kaynaklarda net değildir; bu noktada onun başka Timurtaş adlı paşalarla karıştırıldığı da olur. Son yıllarını Bursa’da geçirdi.

Ölümü, Türbesi ve Timurtaşoğulları

Kara Timurtaş Paşa, Ramazan 806 (Mart 1404) tarihinde Bursa’da öldü ve kendi yaptırdığı caminin yanına defnedildi; Bursa’nın Demirtaş semtindeki türbesi bugün ziyaret edilebilmektedir. Türbe kitâbesinde ondan “melikü’l-ümerâ” (emîrlerin başı) diye söz edilmesi, sağlığında eriştiği mevkiin bir işaretidir. Bursa’daki Timurtaş Paşa (Demirtaş) mahallesi adını ondan alır.

Onun asıl kalıcı etkisi, kurduğu aile geleneğidir. Oğulları Osmanlı hizmetinde öne çıktı: Yahşi Bey Balkanlar’daki seferlere katıldı ve 1402 Ankara Savaşı’nda öldü; Oruç Bey ilerleyen yıllarda Anadolu beylerbeyi oldu; Ali Bey Saruhan sancak beyliği yaptı ve İzmir’de Cüneyd’in isyanının bastırılmasına yardım etti; âlim kişiliğiyle tanınan Umur Bey ise (ö. 1461) Bursa, Biga ve Afyon’da cami ve vakıflar bıraktı. Bu kuşaklar, Timurtaşoğulları adıyla Osmanlı’nın erken idarî ve askerî kadrosunun köklü ailelerinden birini oluşturdu.

Sık Karıştırılan Bilgiler

• Kara Timurtaş Paşa ≠ sonraki Timurtaş Paşalar: Osmanlı tarihinde aynı adı taşıyan başka paşalar da vardır; özellikle Ankara Savaşı’na dair bazı bilgiler bunlarla karışır.
• Aykut Alp soyu bir gelenektir: Osman Bey’in silah arkadaşı Aykut Alp’e bağlanan soy, çağdaş kaynaklarla kesin biçimde doğrulanmaz.
• Kurumların kuruluşu ona mal edilir ama tartışmalıdır: Sipahi veya voynuk teşkilatını kurduğu yönündeki atıflar daha çok sonraki dönem tarih yazımına aittir.
• Hem Rumeli hem Anadolu beylerbeyi: İki eyalette de beylerbeyilik yapması, onun erken Osmanlı’daki ender konumunu gösterir.

Sık Sorulan Sorular

Kaynakça

• Feridun Emecen, “Timurtaş Paşa” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 41, 2012, s. 185–186.
• Halil İnalcık, “Bayezid I” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 5, 1992, s. 231–234.
• İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, c. 1, Türk Tarih Kurumu, Ankara, 1947.