Niğbolu Savaşı

Niğbolu Savaşı neden önemliydi?

Niğbolu Savaşı, 25 Eylül 1396’da Tuna’nın güney kıyısındaki Niğbolu Kalesi önünde yapıldı. Feridun Emecen’in TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki maddesine göre tarih hicrî 21 Zilhicce 798’e karşılık gelir. Karşı karşıya gelen taraflar, Sultan I. Bayezid komutasındaki Osmanlı ordusu ile Macar Kralı Sigismund’un öncülüğünde toplanan Haçlı ordusuydu.

Bu muharebe, Emecen’in ifadesiyle Batı Avrupa’nın Doğu Hıristiyanlığı ile birlikte doğrudan Osmanlılar’ı hedef alan ilk ciddi askerî harekâtıdır. Fransa, Burgundiya, Macaristan, İngiltere, Alman prenslikleri, Lehistan, Bohemya, İtalya ve İspanya’dan gelen şövalyelerle Rodos şövalyelerinin katılması, seferi bölgesel bir çatışmadan çıkarıp kıta ölçeğinde bir girişim hâline getirmişti. Sonucun bu ölçekteki bir orduya rağmen tek günde alınması, muharebeyi çağdaşları için sarsıcı kılan asıl sebeptir.

Niğbolu’nun Osmanlı açısından anlamı, Balkanlar’daki kazanımların artık Tuna hattında savunulabildiğinin görülmesidir. Yedi yıl önce Birinci Kosova Savaşı ile pekişen vasallik düzeni burada somut bir sınav verdi: Knez Lazar’ın oğlu Stefan Lazareviç, vasal sıfatıyla ve kendi süvarisiyle Hıristiyan bir Haçlı ordusuna karşı Osmanlı safında savaştı. Literatürde ona sıkça verilen “despot” unvanı 1396’da henüz taşımadığı bir unvandır; bu unvanı 1402’den sonra Bizans’tan almıştır. Bu ayrıntı, dönemin Balkan siyasetinin din ekseninde değil, bağımlılık ve çıkar ilişkileri ekseninde işlediğini gösterir.

Bununla birlikte zaferin kalıcılığı abartılmamalıdır. Niğbolu, Osmanlı gücünün doruk noktalarından biriydi; fakat aynı hızla genişleyen ve henüz sindirilmemiş fetihlere dayanan yapı, altı yıl sonra Ankara’da ağır bir yenilgiyle sarsılacaktı. Bu sayfa muharebeyi hem kazanıldığı günün taktik mantığıyla hem de bu kırılganlıkla birlikte ele alır.

Kısa cevaplarla Niğbolu

• Tarih: 25 Eylül 1396 (21 Zilhicce 798).
• Yer: Niğbolu Kalesi önü; Tuna’nın güney kıyısında, bugünkü Bulgaristan’daki Nikopol.
• Taraflar: Sultan I. Bayezid komutasındaki Osmanlı ordusu ve vasal Sırp kuvvetleri; karşısında Macar Kralı Sigismund önderliğindeki Haçlı ordusu.
• Osmanlı tarafında anılan isimler: Şehzade Emîr Süleyman Çelebi, vezîriâzam Çandarlı Ali Paşa, Rumeli beylerbeyi Fîruz Bey, Anadolu beylerbeyi Kara Timurtaş Paşa ve vasal Sırp prensi Stefan Lazareviç.
• Haçlı tarafında anılan isimler: Kral Sigismund; Burgundiya dükünün oğlu Jean de Nevers; Mareşal Boucicaut; Eu Kontu Philippe d’Artois; Enguerrand de Coucy; Eflak voyvodası Mircea. Emecen’in maddesi İngiltere’den Huntingdon Kontu John Holland’ın adını da anar; İngiliz katılımının kapsamı batı literatüründe tartışmalıdır.
• Kuvvetler: Kaynaklardaki rakamlar birbirinden çok farklıdır ve hepsi tartışmalıdır; aşağıda ayrı bir başlıkta ele alınmıştır.
• Sonuç: Osmanlı zaferi; Haçlı ordusunun dağılması, Sigismund’un Tuna üzerinden kaçması, çok sayıda asilzadenin esir alınıp fidyeyle serbest bırakılması.
• Sık yapılan hata: Kroniklerdeki yüz binlik asker sayılarını olduğu gibi aktarmak; esirlerin akıbetine dair tek bir rakamı kesin gerçek gibi vermek.

Seferin oluşumu: Tuna hattı ve Macar endişesi

Sultan I. Bayezid tahta çıktıktan sonra Balkanlar’daki ilerleyiş hızlandı. Bulgaristan’ın merkezi Tırnova 1393’te alındı; Osmanlı akınları Tuna’ya ve Eflak’a ulaştı. Aynı yıllarda İstanbul kuşatma altına alınmıştı. Macaristan için bu tablo doğrudan bir sınır tehdidiydi: Tuna, artık iki güç arasındaki nihaî hat hâline gelmişti.

Kral Sigismund’un çağrısı Batı’da beklenenden geniş karşılık buldu. Fransa ile İngiltere arasındaki savaşın verdiği aradan yararlanan şövalyeler, Burgundiya sarayının maddî desteğiyle sefere katıldı. Papalıktaki bölünmeye rağmen girişim bir Haçlı seferi olarak ilan edildi. Fakat ordunun bileşimi aynı zamanda onun en büyük zaafıydı: farklı krallıklardan gelen birlikler tek bir komuta altında değildi ve seferin amacı konusunda da anlaşmış değillerdi. Kimileri sınırı güvence altına almak, kimileri Kudüs’e kadar uzanacak bir harekâtın ilk adımını atmak istiyordu.

Haçlı ordusu Orsova yakınında Tuna’yı aşarak Osmanlı topraklarına girdi; Vidin ve Rahova alındı. Emecen’in maddesi bu kalelerdeki garnizonların büyük kısmının öldürüldüğünü kaydeder. Bu ayrıntı, muharebeden sonra esirlere yapılan muamelenin kaynaklarda hangi çerçeveye oturtulduğunu anlamak bakımından önemlidir. Ordu 10 Eylül dolayında Niğbolu önüne geldi; kale alınamayınca kuşatma ablukaya dönüştü.

İki ordunun yapısı

Muharebenin sonucunu anlamak için asker sayısından çok iki ordunun nasıl kurulduğuna bakmak gerekir. Osmanlı ordusu bu tarihte birbirinden farklı işlevlere sahip parçaların birleşiminden oluşuyordu: uc bölgelerinde vurup çekilme taktiğiyle çalışan hafif atlı akıncılar, timar geliriyle beslenen ve beylerbeyi komutasında toplanan sipahiler, merkezden sevk edilen kapıkulu piyadesi, siperi ve kazık hattını hazırlayan yaya birlikleri ile vasal hükümdarların gönderdiği kuvvetler. Bu yapı, farklı görevleri sırayla yürütebilen bir düzen kurulmasına imkân veriyordu.

Haçlı ordusu ise büyük ölçüde tek bir askerî sınıfa, ağır zırhlı şövalye süvarisine dayanıyordu. Bu sınıfın vurucu gücü yüksekti; fakat farklı krallıklardan gelen birliklerin ortak bir komuta zincirine bağlı olmaması, hücum zamanlamasının tek merkezden belirlenememesi anlamına geliyordu. Ortaçağ Avrupası’nda şövalye onurunun hücum sırasına bağlanması, bu yapısal sorunu askerî bir karara dönüştürdü. Muharebede karşılaşan iki ordu değil, iki farklı savaş örgütlenmesiydi.

Kuvvetler: rakamlar neden farklıdır?

Niğbolu’da savaşan asker sayıları, bu muharebenin en güvenilmez verisidir. Emecen’in maddesi Haçlı ordusu için toplam 100.000 dolayında bir tahmin aktarır ve bunu Fransızlar 10.000, Almanlar 6.000, İngilizler 1.000, Macarlar 60.000, Eflak kuvvetleri 10.000 diye ayırır. Osmanlı ordusu için 60.000–80.000 aralığı, bazı kaynaklarda 100.000 civarı verilir; buna karşılık İbnü’l-Cezerî ordunun 12.000 kişiyle yola çıktığını yazar. Batılı bazı anlatılar Osmanlı ordusunu 200.000–400.000 olarak gösterir; araştırmacılar bu rakamları güvenilir bulmaz.

Bu dağınıklığın yapısal sebepleri vardır. Ortaçağ kronikleri ordu büyüklüğünü genellikle sayımla değil, izlenimle ve retorik amaçla verir; yenilen taraf düşmanı büyütür, kazanan taraf zaferi büyütmek için aynı şeyi yapar. Ayrıca hangi grubun sayıya dahil edildiği belirsizdir: savaşan asker mi, geri hizmet ve nakliye kuvvetleri de mi, vasal birlikler ayrı mı sayılmıştır? Modern araştırmalar her iki ordunun da kroniklerin verdiği rakamların çok altında, birkaç on binle sınırlı olduğu görüşündedir.

Bu sayfada tek bir rakam kesin gerçek gibi sunulmaz. Söylenebilecek en dürüst şey şudur: iki ordu da dönemin ölçülerine göre büyüktü, Haçlı ordusu çok uluslu ve dağınık bir yapıdaydı, Osmanlı ordusu ise merkezî komuta ile vasal kuvvetleri birlikte kullanabiliyordu. Muharebenin sonucunu belirleyen de sayı değil, bu yapısal farktır.

25 Eylül 1396: muharebenin seyri

Bayezid, İstanbul üzerindeki ablukayı kaldırıp hızla Tuna’ya yürüdü ve Haçlı ordusunun beklemediği bir zamanda Niğbolu önünde göründü. Muharebe günü Haçlı karargâhında tartışma çıktı: Sigismund öncüde hafif birliklerin kullanılmasını ve ağır süvarinin ihtiyatta tutulmasını isterken, Fransız ve Burgundiyalı şövalyeler hücumun şerefini kimseye bırakmak istemedi.

Emecen’in aktardığı seyre göre ağır zırhlı süvari saldırısını önce Osmanlı öncü birlikleri karşıladı; bu birlikler çarpışarak geri çekildi ve şövalyeleri uçları sivriltilmiş kazıklardan oluşan savunma hattının önüne getirdi. Okçular hücumu ok yağmuruyla kesti. Atları vurulan ya da kazık hattını aşamayan şövalyeler yaya kalarak yamaç yukarı ilerlemeye çalıştı; ağır zırhın yorgunluğu bu aşamada belirleyici oldu.

Bu noktadan sonra inisiyatif Osmanlı tarafına geçti. Anadolu birlikleri yaya kalan şövalyeleri kuşattı ve ağır kayıp verdirdi. Sigismund’un kalan kuvvetleriyle giriştiği son hamleyi ise, kaynakların ortak biçimde kaydettiği gibi, ihtiyatta bekletilen vasal Sırp süvarisinin müdahalesi durdurdu. Haçlı hattı çözüldü; Sigismund Tuna’daki gemilerle kaçarak canını kurtardı ve İstanbul üzerinden Venedik’e ulaştı.

Bu anlatının çekirdeği kaynaklarda tutarlıdır: erken hücum, geri çekilme, kazık hattı, ok yağmuru, kuşatma ve ihtiyat kuvvetinin son müdahalesi. Buna karşılık hücumun tam saati, birliklerin sayısı, hangi kumandanın nerede bulunduğu ve tarafların kayıpları farklı metinlerde farklı verilir. Kroniklerdeki “Bayezid’in gece kale dizdarıyla konuşması” gibi anekdotlar da doğrulanabilir bilgi değil, anlatıyı renklendiren unsurlardır.

Esirler, fidye ve kaynakların sınırı

Muharebeden sonra çok sayıda esir alındı. Jean de Nevers’in yanı sıra Eu Kontu Philippe d’Artois, La Marche Kontu Jacques de Bourbon, Enguerrand de Coucy, Henry de Bar ve Mareşal Boucicaut gibi asilzadeler esirler arasındaydı; bunlar sonradan ödenen fidyelerle serbest bırakıldı. Fidye pazarlığı Burgundiya sarayı ile Osmanlı merkezi arasında aylarca sürdü ve dönemin en büyük diplomatik trafiklerinden birini doğurdu.

Esirlerin büyük kısmının öldürüldüğüne dair anlatılar batı kroniklerinde geniş yer tutar ve genellikle Rahova’daki garnizon katliamına karşılık olarak açıklanır. Bu anlatıların çekirdeğinde gerçek bir olay bulunması muhtemeldir; fakat öldürülen esirlerin sayısı verilen metinlere göre binlerle on binler arasında değişir ve bu rakamların hiçbiri bağımsız biçimde doğrulanamaz. Anlatının ana tanığı sayılan Johann Schiltberger de olayları yıllar sonra ve kendi esaret hikâyesi içinde yazmıştır. Bu sayfada olayın gerçekliği ile rakamların kesinliği birbirinden ayrı tutulur.

Sonuçları

Niğbolu, Osmanlı’nın Tuna’ya uzanan kesimdeki hâkimiyetini sağlamlaştırdı ve Balkanlar’daki konumunu güçlendirdi. Vidin çevresindeki Bulgar varlığının siyasî bağımsızlığı fiilen sona erdi. Macaristan ile Osmanlı arasındaki mücadelede üstünlük uzun bir süre için Osmanlı tarafına geçti; Bizans’ın Batı’dan gelecek bir kurtuluş beklentisi ise ağır bir darbe aldı ve İstanbul üzerindeki baskı yeniden kuruldu.

Zafer, Bayezid’in Anadolu ve Rumeli’yi tek merkezden yöneten bir hükümdar olarak konumunu da güçlendirdi. Kaynaklar bu dönemde Kahire’deki halifeden gelen bir tanınma ile onun unvanının pekiştiğini aktarır; bu tanınmanın tarihi ve içeriği hakkında kaynaklar farklıdır ve konu tarihçiler arasında tartışmalıdır. Bursa’da Niğbolu ganimetiyle yaptırıldığı kabul edilen yirmi kubbeli Bursa Ulu Camii, zaferin bugüne kalan en görünür izidir.

Buna karşılık Niğbolu bir sonuç değil, bir ara duraktır. Emir Süleyman Çelebi’nin muharebede yer alması, aynı şehzadenin altı yıl sonra Fetret Devri’nin başlıca aktörlerinden biri hâline gelmesiyle birlikte okunduğunda, hızlı genişlemenin kurumsal derinlikle desteklenmediğinde ne kadar kırılgan kalabildiği görülür. Balkanlar’daki Osmanlı hâkimiyetinin gerçekten kalıcı hâle gelmesi, 1444’teki Varna Savaşı ve onu izleyen yıllarda mümkün olacaktı.

Kaynaklar neyi kesin, neyi belirsiz bırakıyor?

Yüksek güven düzeyindeki bilgiler şunlardır: muharebenin 25 Eylül 1396’da Niğbolu önünde yapılması; tarafların ve başlıca kumandanların kimliği; Haçlı ordusunun çok uluslu bileşimi; Vidin ve Rahova’nın seferin başında alınması; kuşatmanın ablukaya dönmesi; ağır süvari hücumunun kazıklı hat önünde kırılması; vasal Sırp süvarisinin son müdahalesi; Sigismund’un Tuna üzerinden kaçması; yüksek rütbeli esirlerin fidyeyle serbest bırakılması.

Düşük güven düzeyindeki bilgiler ise şunlardır: her iki ordunun asker sayısı; kayıp rakamları; öldürülen esirlerin sayısı; muharebenin saat saat kronolojisi; hangi Osmanlı kumandanının hangi kanatta bulunduğu; Bayezid’in unvanına dair tanınmanın tam tarihi. Bu ayrıntılarda kaynaklar hem birbirleriyle çelişir hem de kendi tarafını haklı çıkarma eğilimi taşır. Sayfanın görselleri de buna uyar: kesin asker sayısı, sancak biçimi veya belirli bir kişinin portresi iddiası taşımaz.

Kaynakça

1. Feridun Emecen, “Niğbolu Savaşı” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 33, İstanbul 2007, s. 89–92.
2. Halil İnalcık, “Bayezid I” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 5, İstanbul 1992, s. 231–234.
3. Halil İnalcık, Osmanlı İmparatorluğu: Klâsik Çağ 1300–1600, çev. Ruşen Sezer, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul (vasallik düzeni ve Balkan siyaseti için).
4. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, c. I, Türk Tarih Kurumu, Ankara (Yıldırım Bayezid dönemi seferleri bölümleri).
5. Aziz S. Atiya, The Crusade of Nicopolis, Methuen, Londra 1934 (Haçlı ordusunun bileşimi ve batı kaynakları için; rakamlarına ihtiyatla yaklaşılmıştır).
6. Colin Imber, The Ottoman Empire, 1300–1650: The Structure of Power, Palgrave Macmillan, Basingstoke 2002 (erken Osmanlı ordu yapısı ve kronik tenkidi için).
7. Johann Schiltberger, Türkler ve Tatarlar Arasında, çev. Turgut Akpınar, İletişim Yayınları, İstanbul (muharebeye katılan bir esirin yıllar sonra yazdığı anlatı; tanıklık değeri sınırlı sayılmıştır).