Hüma Hatun kimdir?
Hüma Hatun, Sultan II. Murad’ın eşi ve Fatih Sultan Mehmed’in annesidir. 1449’da öldü ve Bursa’da Muradiye Külliyesi’nin doğusundaki türbeye defnedildi; bu yapı Hatuniye Kümbeti adıyla anılır.
Hakkında bilinenler sınırlıdır, fakat bu sınırlılık “kaynak yok” demek değildir. Varlığı ve Fatih’in annesi olduğu arşiv kaydıyla sabittir; belirsiz olan kökenidir. Bu ayrımı korumak önemlidir, çünkü onun adı etrafındaki tartışmaların neredeyse tamamı köken üzerinedir.
Kaynaklarda ne var?
Bursa şer‘iyye sicillerinin çeşitli defterlerinde Hüma Hatun, Sultan Mehmed’in annesi olarak kaydedilir. Muradiye’deki türbe ve ona ait vakıf kayıtları da bu kimliği destekler. Yani söz konusu olan, sonradan uydurulmuş bir ad değil, dönemin idarî ve hukukî kayıtlarında geçen bir kişidir.
Vakfiye kaydında adı Hatun binti Abdullah biçiminde geçer. Bu, Osmanlı belgelerinde sonradan Müslüman olmuş kişiler için kullanılan standart bir kalıptır: baba adı bilinmediğinde veya kişi ihtida ettiğinde “Abdullah oğlu/kızı” yazılır. Dolayısıyla kayıt bize bir şeyi kesin olarak söyler — Hüma Hatun Müslüman doğmamıştır — ve bir şeyi hiç söylemez: hangi halktan geldiğini.
Kökeni: iddialar ve dayanakları
Literatürde ve popüler yayınlarda birbirinden farklı köken iddiaları dolaşır. En çok tekrarlananlar İtalyan (bazen “Stella” adıyla), Sırp (Zeta prensliğinden ve Balšić ailesine mensup), Rum ve Yahudi kökenli olduğu yönündedir. Steven Runciman ve İlber Ortaylı gibi isimler Slav kökenli olma ihtimalini savunur.
Bu iddiaların ortak özelliği şudur: hiçbiri çağdaş bir belgeye dayanmaz. Hepsinin çıkış noktası, yukarıda anlatılan “binti Abdullah” kaydının Müslüman doğmadığını göstermesidir; gerisi bu boşluğun farklı biçimlerde doldurulmasıdır. Bir kaydın söylemediğini söylermiş gibi kullanmak, tarih yazımında sık rastlanan bir hatadır ve Hüma Hatun örneği bunun açık bir örneğidir.
Bu sayfada bir köken tercih edilmemektedir. Bilinen şudur: Hüma Hatun sonradan Müslüman olmuş bir hanedan hanımıdır; nereden geldiği bilinmemektedir.
Adı ve karışma riski
Osmanlı hanedanında “Hüma” adını taşıyan başka kadınlar da vardır ve bu sayfa yalnız Fatih’in annesini anlatır. Ayrıca son yıllardaki televizyon yapımlarında bu ad bir karakter olarak kullanılmıştır; dizide çizilen kişilik, ilişkiler ve olaylar tarihsel kayıt sayılamaz.
Kaynakça
- Halil İnalcık, “Mehmed II” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 28, 2003, s. 395–407.
- M. Çağatay Uluçay, Padişahların Kadınları ve Kızları, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1980.
- Leslie P. Peirce, The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire, Oxford University Press, New York, 1993.