Erken Hayatı ve İlk Saltanatı
Fatih Sultan Mehmed, 30 Mart 1432 tarihinde Edirne'de Sultan II. Murad ile Hüma Hatun'un oğlu olarak dünyaya geldi. Şehzadeliğinde Manisa'ya sancakbeyi olarak gönderildi ve burada dönemin en seçkin alimlerinden eğitim aldı. Molla Gürani, Akşemseddin ve Molla Hüsrev gibi büyük ilim adamları onun hocaları arasındaydı. Arapça, Farsça, Latince, Yunanca ve Sırpça öğrenerek çok yönlü bir entelektüel birikim edindi. 1444 yılında, babası II. Murad'ın tahttan çekilmesi üzerine henüz on iki yaşındayken ilk kez padişah oldu; ancak Haçlı tehdidi karşısında babası yeniden tahta döndü.
Tahta İkinci Kez Çıkışı ve Fetih Hazırlıkları
Sultan II. Murad'ın 1451 yılında vefatının ardından Fatih Sultan Mehmed, on dokuz yaşında ikinci kez tahta çıktı. Genç padişahın ilk hedefi, Osmanlı Devleti'nin yüzyıllık rüyası olan İstanbul'un fethiydi. Bu büyük amacı gerçekleştirmek için sistematik bir hazırlık sürecine girişti. Öncelikle Anadolu Hisarı'nın karşısına Rumeli Hisarı'nı inşa ettirerek Boğaz'ın kontrolünü ele geçirdi. Macar asıllı top ustası Urban'a dönemin en büyük toplarını döktürdü. Donanmayı güçlendirdi ve kuşatma için gerekli tüm lojistik hazırlıkları titizlikle tamamladı.
İstanbul'un Fethi (1453)
29 Mayıs 1453 tarihinde gerçekleştirilen İstanbul'un fethi, dünya tarihinin en önemli dönüm noktalarından biridir. Elli üç gün süren kuşatmanın ardından Osmanlı ordusu surları aşarak şehre girdi. Fatih Sultan Mehmed, bu zaferle bin yıllık Doğu Roma İmparatorluğu'nu sona erdirdi ve Orta Çağ'ı kapatıp Yeni Çağ'ı açtı. Fethin hemen ardından Ayasofya'yı camiye çevirdi, ancak şehrin Hristiyan ve Yahudi topluluklarına geniş haklar tanıdı. Rum Ortodoks Patriğini yeniden atayarak gayrimüslim tebaanın dini özgürlüklerini güvence altına aldı. İstanbul'un fethi hakkında detaylı bilgi için İstanbul'un Fethi sayfasına bakınız.
Batı Seferleri ve Balkan Fetihleri
İstanbul'un fethinin ardından Fatih, Balkanlar'daki hakimiyetini pekiştirmek için yoğun bir sefer politikası izledi. 1456'da Belgrad Kuşatması'nda János Hunyadi'ye karşı başarısızlığa uğrasa da, 1459'da Sırbistan'ı tamamen ilhak etti. 1460'ta Mora Yarımadası'ndaki son Bizans kalıntısı Mora Despotluğu'nu ortadan kaldırdı. 1463-1479 yılları arasında Venedik ile uzun soluklu bir savaş yürüterek Ege ve Akdeniz'de üstünlük sağladı. 1463'te Bosna'yı fethetti. Arnavutluk'ta İskender Bey'e karşı uzun mücadeleler verdi ve onun 1468'deki ölümünün ardından Arnavutluk'u kesin olarak Osmanlı topraklarına kattı.
Doğu Seferleri ve Anadolu Birliği
Fatih Sultan Mehmed, batıdaki fetihlerle eş zamanlı olarak doğuda da büyük başarılar elde etti. 1461 yılında Trabzon İmparatorluğu'nu ortadan kaldırarak Karadeniz'in güney kıyısını tamamen kontrol altına aldı. Aynı yıl Candaroğulları Beyliği'ni de ilhak etti. 1473'te Otlukbeli Muharebesi'nde Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'ı ağır bir yenilgiye uğratarak Anadolu'daki Osmanlı hakimiyetini kesinleştirdi. Karamanoğulları Beyliği'ni de ortadan kaldırarak Anadolu'nun siyasi birliğini büyük ölçüde sağladı. Kırım Hanlığı'nı Osmanlı himayesine alarak Karadeniz'i bir Osmanlı gölü haline getirdi.
Devlet Teşkilatı ve Kanunname
Fatih Sultan Mehmed, askeri zaferlerinin yanı sıra büyük bir devlet teşkilatçısıydı. Osmanlı tarihinin ilk kapsamlı kanunnamesi olan Fatih Kanunnamesi'ni hazırlatarak devlet yönetiminin hukuki temellerini attı. Bu kanunname ile devlet teşkilatı, saray protokolü, ceza hukuku ve vergi düzeni sistematik biçimde düzenlendi. Devşirme sistemini güçlendirerek Türk aristokrasisinin devlet üzerindeki etkisini kırdı; Çandarlı Halil Paşa'nın idamı bu politikanın en çarpıcı göstergesidir. Sadrazamlık makamını güçlendirdi, divan teşkilatını yeniden yapılandırdı ve padişahın divana başkanlık etme geleneğine son vererek bu görevi sadrazama bıraktı.
Bilim, Sanat ve Kültür Hamiliği
Fatih Sultan Mehmed, bizzat kendisi yedi dil bilen, şiir yazan ve felsefeyle ilgilenen bir entelektüeldi. "Avnî" mahlasıyla Türkçe ve Farsça şiirler kaleme aldı. Ali Kuşçu gibi büyük matematikçi ve astronomları İstanbul'a davet ederek Sahn-ı Semân medreselerini kurdurdu. İtalyan ressam Gentile Bellini'yi İstanbul'a getirterek portresini yaptırdı; bu, Osmanlı sarayının Batı sanatına açılmasının önemli bir göstergesiydi. Topkapı Sarayı'nda kurduğu nakkaşhane, Osmanlı minyatür sanatının gelişimine büyük katkı sağladı. Fatih Camii ve Külliyesi etrafında oluşturduğu eğitim-kültür kompleksi, İstanbul'un entelektüel merkezi haline geldi.
İstanbul'un İmarı
Fatih Sultan Mehmed, İstanbul'u yeni başkent olarak imar etmek için büyük bir imar seferberliği başlattı. Topkapı Sarayı'nı inşa ettirerek Osmanlı sarayını İstanbul'a taşıdı. Fethin hemen ardından şehrin iskânı için Anadolu ve Rumeli'den nüfus nakli gerçekleştirdi. Fatih Camii ve Külliyesi, Kapalıçarşı, Eyüp Sultan Camii, Saraçhane Hamamı ve sayısız çeşme inşa ettirdi. Eski Bizans surlarını onarttı, yeni mahalleler kurdu. Farklı din ve milletlerden insanların bir arada yaşadığı kozmopolit bir başkent vizyonu oluşturdu. İstanbul kısa sürede dönemin en kalabalık ve en canlı şehirlerinden biri haline geldi.
Son Seferi ve Vefatı
Fatih Sultan Mehmed, 1480 yılında Gedik Ahmed Paşa komutasında İtalya'ya sefer düzenleterek Otranto'yu fethettirdi. Bu hamle, Osmanlı gücünün İtalya'ya uzanabileceğini gösteren tarihi bir olaydı. 1481 yılında yeni ve büyük bir sefere çıkmak üzere hazırlık yaparken, 3 Mayıs 1481'de Gebze yakınlarındaki Hünkâr Çayırı'nda ani bir şekilde vefat etti. Ölümü hâlâ tartışma konusudur; zehirlenmiş olabileceği yönünde güçlü rivayetler mevcuttur. Ardında İstanbul'un fethi, otuz yıllık durmak bilmeyen seferler ve güçlü bir devlet teşkilatı bıraktı.
Mirası ve Tarihî Önemi
Fatih Sultan Mehmed, Osmanlı tarihinin en büyük padişahlarından biri olarak kabul edilir. Otuz yıllık saltanatında iki imparatorluk (Doğu Roma ve Trabzon), dört krallık ve altı prenslik ortadan kaldırdı. Osmanlı Devleti'ni bir Anadolu beyliğinden dünya imparatorluğuna dönüştüren sürecin en önemli mimarlarından biriydi. Osman Gazi'nin kurduğu küçük beylik, Fatih'in elinde üç kıtaya yayılan bir cihan devletine evrildi. Kanuni Sultan Süleyman döneminin ihtişamının temelleri, büyük ölçüde Fatih Sultan Mehmed tarafından atılmıştır. Fatih'in torunu Yavuz Sultan Selim ve onun oğlu Kanuni Sultan Süleyman, Fatih'in bıraktığı miras üzerine inşa ederek Osmanlı'yı zirveye taşıyacaklardır.