Fetret Devri

Fetret Devri nedir?

Fetret Devri, 28 Temmuz 1402’deki Ankara Savaşı’nda Yıldırım Bayezid’in esir düşmesinden sonra, oğulları arasında Osmanlı tahtı için sürdürülen ve 1413’te sona eren on bir yıllık mücadele dönemidir. Arapça kökenli “fetret” kelimesi ara, duraklama ve kesinti anlamına gelir; Osmanlı tarih yazımı bu adı, hanedanın kesintiye uğradığı fakat ortadan kalkmadığı bu yılları anlatmak için kullanmıştır.

Dönemin belirleyici özelliği, aynı hanedandan dört adayın aynı topraklar üzerinde ayrı ayrı hüküm sürmesidir. Fahameddin Başar’ın TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki “Fetret Devri” maddesine göre Ankara yenilgisinin ardından Osmanlı toprakları Bayezid’in oğulları arasında bölündü: Emîr Süleyman Çelebi Edirne merkezli olarak Rumeli’ye, Îsâ Çelebi Bursa ve Balıkesir yöresine, Mehmed Çelebi Amasya ve Sivas çevresine hâkim oldu; Mûsâ Çelebi ise mücadeleye sonradan katıldı.

Bu on bir yıl, Osmanlı tarihinin en çok yanlış anlaşılan dönemlerinden biridir. “Devletin yıkılmanın eşiğinden dönmesi” cümlesi tek başına yeterli bir açıklama değildir; asıl soru, hanedanın merkezî otoritesi ortadan kalktığı hâlde vergi düzeninin, timar sisteminin ve şehir yönetiminin neden çökmediğidir. Bu sayfa dönemi olay sırasıyla anlatırken bu yapısal soruyu da ayrı bir başlıkta ele alır.

Kısa cevaplarla Fetret Devri

• Süresi: 1402–1413; on bir yıl. Bazı tarihçiler istikrarsızlığın 1422–1423’e kadar sürdüğünü savunur.
• Sebebi: Ankara Savaşı’nda Bayezid’in esir düşmesi ve tahtın boşalması; belirlenmiş bir veraset kuralının bulunmaması.
• Adaylar: Emîr Süleyman Çelebi, Îsâ Çelebi, Mûsâ Çelebi ve Mehmed Çelebi. Mustafa ile Kasım Çelebi bu dönemde ikinci planda kaldı.
• Dış aktörler: Bizans imparatoru II. Manuel, Sırp despotu Stefan Lazareviç, Eflak voyvodası Mircea, Venedik ve yeniden kurulan Anadolu beylikleri.
• Bitişi: 5 Temmuz 1413’teki Çamurlu muharebesinde Mûsâ Çelebi’nin yenilmesi ve öldürülmesi; Mehmed Çelebi’nin I. Mehmed olarak tek hükümdar kalması.
• Sonucu: Devletin yeniden birleşmesi; merkezî otoritenin ve veraset sorununun sonraki yüzyıllara kalan bir mesele hâline gelmesi.

Ankara’dan sonra: mirasın bölünmesi

Ankara ovasındaki dağılmanın ardından şehzadeler farklı yönlere çekildi. Levent Kayapınar’ın TDV maddesine göre Emîr Süleyman 20 Ağustos 1402’de Gelibolu’ya ulaşarak Rumeli’ye geçti ve Edirne’de hüküm sürmeye başladı. Mehmed Çelebi, babası tarafından kendisine verilmiş olan Rum vilâyetine, yani Amasya–Tokat–Sivas hattına çekildi; Îsâ Çelebi Bursa çevresinde tutundu. Mûsâ Çelebi babasıyla birlikte esir düşmüş, Timur’un ölümünden önce serbest bırakılarak Anadolu’ya dönmüştü.

Timur’un bu tabloyu bilinçli olarak koruduğu kabul edilir. Osmanlı hanedanını tamamen tasfiye etmek yerine, kendisine bağlı ve birbiriyle rekabet eden birimlerden oluşan bir düzen kurmak Timurlu siyasetine uygundu. Bununla birlikte Timur 1403 baharında doğuya döndü ve Anadolu’da kalıcı bir yönetim bırakmadı. Ortaya çıkan boşluk, hem yeniden kurulan beylikler hem de Osmanlı şehzadeleri tarafından dolduruldu.

Şehzadelerin hiçbiri kendini yalnız bir bölge beyi saymadı; her biri babasının bütün mirası üzerinde hak iddia etti. Bu yüzden dönem, birbirinden bağımsız dört devletin değil, aynı devletin dört ayrı iddiacısının hikâyesidir. Sikke bastırma, hutbe okutma ve ahidnâme imzalama gibi hükümranlık işaretlerinin hepsi bu iddianın araçlarıydı.

Emîr Süleyman ve Rumeli: uzlaşmayla ayakta kalmak

Emîr Süleyman’ın Rumeli’deki konumu, komşularıyla anlaşmaya dayanıyordu. Kayapınar’ın maddesine göre 1403 yılının başında Bizans ve müttefikleriyle Gelibolu’da bir antlaşma yapıldı; metin aynı yılın 9 Haziran’ında onaylandı. Antlaşmayla Selânik ve çevresindeki bazı yerler Bizans’a bırakıldı, Ege adalarındaki Latin güçleriyle ticaret ve güvenlik düzeni yeniden kuruldu.

Bu tercih bir zaaf işareti sayılmamalıdır. Ankara yenilgisinden sonra Rumeli’deki Osmanlı varlığını sürdürmenin yolu, aynı anda hem Anadolu’daki kardeşlerine hem de Balkan devletlerine karşı savaşmamaktan geçiyordu. Emîr Süleyman toprak ve gelir vererek zaman satın aldı. Buna karşılık verdiği tavizler, özellikle akın gelirine bağlı uç beyleri arasında hoşnutsuzluk yarattı; kaynaklarda anlatılan lüks ve eğlence düşkünlüğü de bu hoşnutsuzluğun ahlâkî dille ifade edilmiş hâli olabilir.

Anadolu’da Mehmed ile Îsâ mücadelesi

Anadolu tarafında ilk hesaplaşma Mehmed Çelebi ile Îsâ Çelebi arasında yaşandı. Başar’ın maddesine göre Mehmed Çelebi 1404’te Ulubad’da Îsâ Çelebi’yi yenerek Bursa’ya girdi. Îsâ Çelebi bir süre Batı Anadolu beyliklerinden ve Emîr Süleyman’dan destek aramaya devam etti; sonunda yakalanarak öldürüldü. Ölüm tarihi konusunda kaynaklar ayrılır: 1404 ile 1406 arasında farklı yıllar verilir, Eskişehir yöresinde öldürüldüğü kaydedilir.

Bu mücadelenin siyasî anlamı, Anadolu’da tek bir Osmanlı adayının kalmasıdır. Mehmed Çelebi böylece Rumeli’deki ağabeyi karşısında pazarlık gücü kazandı. Bununla birlikte Anadolu’daki konumu hâlâ kırılgandı: Karamanoğulları başta olmak üzere yeniden kurulan beylikler, Osmanlı’nın 1390’larda aldığı toprakları geri istemeyi sürdürüyordu.

Mûsâ Çelebi ve 1411 dönüm noktası

Mücadelenin yönü, Mehmed Çelebi’nin kardeşi Mûsâ Çelebi’yi Rumeli’ye göndermesiyle değişti. Başar’ın maddesine göre Mûsâ 1409’da, Eflak voyvodası Mircea’nın desteğiyle Tuna üzerinden Rumeli’ye geçti. Amaç, Emîr Süleyman’ı kendi bölgesinde meşgul ederek Anadolu’daki baskıyı hafifletmekti; fakat Mûsâ kısa sürede kendi adına hareket etmeye başladı.

1410 yazında iki büyük çarpışma yaşandı: 15 Haziran’da İstanbul yakınındaki Kosmidion’da ve 11 Temmuz’da Edirne önlerinde. Kaynaklar bu iki muharebenin ayrıntıları ve kazananları konusunda tam olarak örtüşmez; ancak 1410 yazının Emîr Süleyman’ın üstünlüğüyle kapandığı ve asıl dönüm noktasının ertesi kış yaşandığı konusunda birleşirler. Kayapınar’ın maddesine göre Mûsâ Çelebi 22 Şevval 813’te, yani 17 Şubat 1411’de Edirne’ye ani bir baskın yaparak şehri aldı; Emîr Süleyman kaçarken Düğüncü köyünde yakalanıp öldürüldü ve naaşı Bursa’ya gönderildi.

Mûsâ Çelebi’nin Rumeli’deki üç yıllık hâkimiyeti, dönemin en tartışmalı bölümüdür. Kazaskerliğe devrin tanınmış âlimi Şeyh Bedreddin’i getirdi; uç beylerine, akıncılara ve sınır toplumuna dayanan, merkezî seçkinlere ve Bizans ile uzlaşma siyasetine mesafeli bir çizgi izledi. Bu çizgi ona kısa sürede güç kazandırdı; fakat aynı sertlik, kendisini destekleyen bazı beylerin ve Balkan yöneticilerinin Mehmed Çelebi’ye yönelmesine yol açtı.

1413 Çamurlu: birliğin yeniden kurulması

Mehmed Çelebi ile Mûsâ Çelebi arasındaki hesaplaşma iki yıl sürdü. Başar’ın maddesine göre Ekim 1412’de İnceğiz’de Mûsâ üstün geldi. Buna karşılık Mehmed Çelebi, Bizans’ın gemileriyle Rumeli’ye geçme imkânı, Sırp despotu Stefan Lazareviç’in kuvvetleri ve Mûsâ’nın çevresinden ayrılan uç beylerinin katılımıyla üstünlüğü ele geçirdi.

Kesin sonuç, 5 Temmuz 1413’te Sofya yakınındaki Çamurlu mevkiinde alındı. Mûsâ Çelebi yenildi; kaçarken yakalanarak öldürüldü. Mehmed Çelebi’nin bu yıllardaki en yakın adamı, şehzadeliğinden beri yanında bulunan lalası Bayezid Paşa’dır; devletin yeniden birleşmesinin ardından vezîriâzamlık makamına o getirildi. Aynı yıl Mehmed Çelebi, I. Mehmed unvanıyla Osmanlı topraklarının tek hükümdarı oldu. Kaynaklarda ve modern literatürde “ikinci kurucu” nitelemesinin dayanağı budur: dağılmış bir siyasî yapıyı yeniden tek merkezde toplamak, kurulmuş bir yapıyı büyütmekten farklı bir iştir.

Bununla birlikte 1413, bütün sorunları kapatmadı. 1416’da Şeyh Bedreddin’in adıyla anılan hareket, 1421’den itibaren ise Düzmece Mustafa meselesi merkezî otoriteyi yeniden sınadı. Bu yüzden bazı tarihçiler Fetret’in siyasî etkilerinin 1422–1423’e kadar sürdüğünü savunur.

Devlet neden dağılmadı?

Fetret Devri’nin asıl tarihsel sorusu, on bir yıl boyunca merkezî bir hükümdar bulunmamasına rağmen Osmanlı düzeninin neden çözülmediğidir. Cevap tek bir etkende değil, birkaç yapısal unsurun birlikte işlemesindedir.

Birincisi Rumeli’deki yerleşmedir. 1360’lardan itibaren Balkanlar’a yapılan iskân, kurulan timarlar, vakıflar, zaviyeler ve pazar kasabaları, hanedandan bağımsız işleyen bir taşra düzeni yaratmıştı. Vergi toplanmaya, timar sahibi sipahi sefere çıkmaya, kadı hüküm vermeye devam etti. İkincisi istimâlet siyasetidir: yerli Hristiyan nüfusun can ve mal güvenliğinin korunması, mülkiyet düzeninin sürdürülmesi, Balkan halklarının Osmanlı yönetiminin sona ermesini istemesi için güçlü bir sebep bırakmamıştı.

Üçüncüsü uç beyleridir. Evrenosoğulları, Mihaloğulları ve Turahanoğulları gibi aileler, hangi şehzadenin kazanacağından bağımsız olarak kendi bölgelerinde askerî ve iktisadî güç sahibiydi. Onların desteği adayların kaderini belirledi; fakat aynı aileler Osmanlı düzeninin kendisinden vazgeçmedi, çünkü akın ekonomisi ve toprak düzeni bu çatıya bağlıydı. Dördüncüsü, rakiplerin durumudur: Bizans son derece zayıftı, Balkan devletleri kendi iç sorunlarıyla uğraşıyordu, Anadolu beylikleri ise ancak Timur’un desteğiyle ayakta kalabilmişti ve o destek 1405’te ortadan kalktı.

Bu nedenle Fetret Devri, “Osmanlı yükselişini gazâ ruhu açıklar” türünden tek nedenli açıklamaların sınandığı bir dönemdir. Hanedanın merkezî otoritesi kesintiye uğradığında ayakta kalan şey, coşku değil kurumdu: timar defteri, kadı sicili, vakıf geliri ve yerleşik nüfusun beklentisi.

Kimin tarihini okuyoruz?

Fetret Devri hakkındaki bilgimizin önemli bölümü, mücadeleyi kazanan tarafın çevresinde üretilmiş metinlere dayanır. Dimitris Kastritsis’in dönem üzerine yazdığı monografi, erken Osmanlı tarih yazımının ilk örneklerinden bazılarının Mehmed Çelebi’nin sarayında ortaya çıktığını gösterir; bu metinler olayları kaçınılmaz biçimde galibin meşruiyetini açıklayacak şekilde düzenler.

Bunun pratik sonucu şudur: Emîr Süleyman’ın “eğlenceye düşkünlüğü”, Mûsâ Çelebi’nin “sertliği” ve Mehmed Çelebi’nin “sabrı” gibi kişilik nitelemeleri, tarafsız gözlemler değil, sonucu açıklamak için sonradan kurulmuş çerçevelerdir. Bizans tarihçisi Dukas ve diğer yabancı kaynaklar, aynı olayları farklı vurgularla anlatır. Bu sayfa olayların sırasını kaynaklara dayanarak verir; kişilik yargılarını ise anlatının kendisine ait bir unsur olarak işaretler.

Sık karıştırılan bilgiler

• Fetret bir hanedan değişikliği değildir: Taht boş kalmadı; aynı hanedanın üyeleri arasında paylaşılamadı.
• Şehzadeler “padişah” değildi: Dönemin kaynakları onları çelebi, emîr veya bey olarak anar; tek hükümdarlık iddiası ancak 1413’te karşılığını buldu.
• Mustafa Çelebi ile Küçük Mustafa Çelebi ayrı kişilerdir: Birincisi Bayezid’in oğlu olduğunu ileri süren adaydır; ikincisi I. Mehmed’in oğludur.
• Timur Anadolu’yu yönetmedi: 1403’te doğuya döndü; Fetret Devri Timurlu idaresi altında geçmedi.

Sık Sorulan Sorular

Kaynakça

1. Fahameddin Başar, “Fetret Devri” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 12, İstanbul 1995, s. 480–482.
2. Halil İnalcık, “Mehmed I” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 28, İstanbul 2003, s. 391–394.
3. Levent Kayapınar, “Süleyman Çelebi, Emîr” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 38, İstanbul 2010, s. 82–85.
4. Dimitris J. Kastritsis, The Sons of Bayezid: Empire Building and Representation in the Ottoman Civil War of 1402–1413, Brill, Leiden–Boston, 2007.
5. Halil İnalcık, Osmanlı İmparatorluğu: Klasik Çağ, 1300–1600, çev. Ruşen Sezer, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2003.
6. Feridun M. Emecen, Osmanlı İmparatorluğu’nun Kuruluş ve Yükseliş Tarihi, 1300–1600, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2015.
7. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, c. I, Türk Tarih Kurumu, Ankara.
8. Dukas, Bizans Tarihi, çev. VL. Mirmiroğlu, İstanbul Fetih Derneği, İstanbul, 1956.