Nilüfer Hatun kimdir?
Nilüfer Hatun, Orhan Gazi’nin hanımı ve daha sonra Osmanlı hükümdarı olan I. Murad’ın annesidir. Hayatının çağdaş belgelerle izlenebilen kısmı sınırlıdır; hakkındaki ayrıntıların önemli bölümü 15. yüzyılda yazılan Osmanlı kroniklerine ve daha geç kayıtlara dayanır.
Bu sayfanın “Valide Sultanlar” kategorisinde bulunması sitenin hükümdar annelerini bir araya getiren bilgi mimarisinden kaynaklanır. Nilüfer için çağdaş ve resmî unvanmış gibi “Valide Sultan” demek anakronik olur; 14. yüzyıl bağlamında en doğru ad Nilüfer Hatun, en güvenli tanım ise I. Murad’ın annesidir.
Adı ve tarihî kimliği
Erken Osmanlı kroniklerinde adı Lülüfer veya Ülüfer biçimlerinde de yazılır. Bazı araştırmacılar adını Holophira ya da Olivera ile ilişkilendirmiştir; ancak “nilüfer” kelimesinin Farsça üzerinden Türkçeye geçmiş olması tek başına kişinin önceki adını kanıtlamaz. İbn Battûta’nın İznik’te görüştüğü hanımın adı yazmalarda Bîlûn, Biliven veya Niliven biçimlerinde okunmuştur.
Feridun Emecen, bu yazımın istinsah sırasında bozulduğunu ve seyyahın görüştüğü kişinin Nilüfer Hatun olduğunu güçlü biçimde savunur. Farklı okuma ihtimali geçmişte tartışıldığı için seyahatnâme kaydı kimlik sorunu hiç yokmuş gibi sunulmamalıdır; buna rağmen ad benzerliği, yer ve tarih birlikte değerlendirildiğinde Nilüfer’le özdeşleştirme en güçlü açıklamadır.
Yarhisar tekfurunun kızı Holofira mıydı?
Âşıkpaşazâde ve onu izleyen kronikler, Bilecik tekfuruyla evlendirilmek üzere yola çıkan Yarhisar tekfurunun kızının düğün alayında ele geçirildiğini ve Orhan’la evlendirildiğini anlatır. Olayı 1299-1300 dolayına yerleştiren bu hikâye Bizans kaynaklarıyla doğrulanmaz. “Nilüfer’in asıl adı kesinlikle Holofira idi” cümlesi bu nedenle tarihsel bir sonuç değil, geç rivayetin kesinleştirilmiş biçimidir.
1324 tarihli Orhan vakfiyesinde Süleyman ve başka şehzadeler anılırken henüz doğmamış olan Murad’ın adı yoktur. Murad’ın 1326-1327 dolaylarında doğduğu kabul edildiğinde, onun annesi Nilüfer’in 1299’daki gelinle aynı kişi olması kronolojik sorun doğurur. Emecen, farklı evlilik anlatılarının I. Murad’ın annesi etrafında birleştirilmiş olabileceğini ve Nilüfer’in Orhan’ın ailesine Bursa’nın alınışı sıralarında katılmış olmasının daha muhtemel göründüğünü belirtir.
İbn Battûta’nın İznik’te gördüğü hükümdar hanımı
İbn Battûta 1332-1333’te İznik’e geldiğinde Orhan’ın şehir dışında bulunduğunu, buna karşılık hükümdarın hanımının kendisini kabul edip ikramda bulunduğunu yazar. Seyyah onu erdemli ve faziletli bir hanım olarak över. Bu kayıt, Nilüfer’in yalnız hanedan soy kütüğündeki bir ad olmadığını; İznik’te maiyet ve kaynak sahibi, konuğunu ağırlayabilen görünür bir hükümdar hanımı olduğunu gösterir.
Buradan “İznik’i tek başına yönetti” gibi kaynakta bulunmayan geniş bir sonuç çıkarılmamalıdır. Güvenle söylenebilecek olan, şehrin 1331’de alınmasından kısa süre sonra Nilüfer’in İznik’te bulunduğu ve İbn Battûta’nın ziyaretinde saray çevresini temsil ettiğidir.
I. Murad’ın annesi
Nilüfer Hatun’un I. Murad’ın annesi olduğu kaynakların güçlü biçimde desteklediği çekirdek bilgidir. Murad 1362’de hükümdar olduğunda Nilüfer hayattaydı; ancak sonraki yüzyıllarda kurumsallaşacak valide sultan makamının yetki ve teşkilâtını onun dönemine aynen taşımak doğru değildir.
Âşıkpaşazâde, Süleyman Paşa’yı da Nilüfer’in oğlu sayar. Fakat 1324 vakfiyesindeki kronoloji ve diğer kayıtlar Süleyman’ın annesinin Efendi ya da Efendize Hatun olduğunu gösterir. Bu yüzden Nilüfer’in bütün Orhan oğullarının annesi gibi gösterildiği popüler soy ağaçları güvenilir değildir.
Hayratı ve İznik’teki imareti
Geç Osmanlı kaynakları Nilüfer Hatun’un Bursa ovasındaki bir çay üzerinde köprü, Bursa Hisarı yakınında tekke ve Darphâne mahallesinde mescid yaptırdığını bildirir. Bugün Nilüfer adıyla anılan çayın bu köprü ve hayır faaliyetiyle ilişkilendirildiği anlatılır. Bu bilgiler çağdaş kitabelerle değil, kronik ve vakıf geleneğiyle ulaştığı için kaynak türü belirtilerek kullanılmalıdır.
I. Murad, annesi adına İznik’te bir imaret yaptırdı. Kitabesi yapıyı Mayıs 1388’e tarihler; vakıf kayıtlarında “Zâviye-i Nilüfer Hatun” diye anılan kurumda yoksullara yemek dağıtılıyordu. Gelirleri arasında İznik’te hamam kirası, kapan vergileri ve bağlar ile Bursa Tahılpazarı’nda bir kervansaray ve on yedi dükkân bulunuyordu. Bu ekonomik ağ, Nilüfer’in hatırasının yalnız hanedan anlatısında değil, sürekliliği olan bir hayır kurumunda da yaşatıldığını gösterir.
Ölümü ve mezarı
Nilüfer Hatun’un ölümünü gün, ay ve yıl olarak bildiren çağdaş bir kayıt bilinmez. 1388 tarihli imaretin oğlu tarafından annesinin adına yaptırılması, ölümünün bundan bir süre önce gerçekleştiği düşüncesine yol açmış; literatürde yaklaşık 1380 tarihi önerilmiştir. Bu tarih kesin ölüm yılı değil, dolaylı kanıta dayanan tahmindir.
Mezarı Bursa’daki Orhan Gazi Türbesi’ndedir. Türbe 1855 depreminden sonra yeniden yaptırıldığı için bugünkü sanduka düzeni ve mimari, 14. yüzyıldan değişmeden kalmış bir mezar yapısı olarak değerlendirilemez.
Sık sorulan sorular
Nilüfer Hatun gerçekten Yarhisar tekfurunun kızı mıydı?
Geç Osmanlı kronikleri böyle anlatır; fakat hikâye Bizans kaynaklarıyla doğrulanmaz. 1324 vakfiyesi ve Murad’ın doğum kronolojisi bu özdeşliği sorunlu hale getirir. Bu nedenle kesin bilgi değil, tartışmalı hanedan rivayetidir.
Nilüfer Hatun Orhan Gazi’nin ilk eşi miydi?
Bunu kesinleştiren çağdaş bir kayıt yoktur. 1299 dolayındaki evlilik anlatısı geç kroniklere dayanır; Murad’ın doğum tarihi ve 1324 vakfiyesi, bu anlatıdaki gelin ile Nilüfer’in aynı kişi sayılmasını tartışmalı hale getirir.
Nilüfer Hatun’un asıl adı Holofira mıydı?
Holofira veya Olivera adı araştırmalarda ileri sürülmüştür, fakat bunu doğrulayan çağdaş bir kayıt yoktur. Erken Osmanlı metinleri Lülüfer ve Ülüfer biçimlerini kullanır.
Nilüfer Hatun kimin annesidir?
I. Murad’ın annesidir. Süleyman Paşa’nın annesi olduğu yönündeki geç kronik kaydı güvenilir kabul edilmez; Süleyman’ın annesi Efendi veya Efendize Hatun’dur.
Nilüfer Hatun ne zaman öldü?
Kesin tarih bilinmez. İznik’te adına 1388’de yaptırılan imaretten hareketle yaklaşık 1380 tarihi önerilir.
Kaynakça
- Feridun M. Emecen, “Nilüfer Hatun” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 33, 2007, s. 124.
- İbn Battûta, İbn Battûta Seyahatnâmesi, çev. A. Sait Aykut, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2004, c. I, s. 430-431.
- İsmail Hakkı Uzunçarşılı, “Gazi Orhan Bey Vakfiyesi, 724 Rebîülevvel - 1324 Mart”, Belleten, V/19, 1941, s. 277-288.
- Ahmet Vefa Çobanoğlu, “Nilüfer Hatun İmareti” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 33, 2007, s. 124-126.
- Leslie P. Peirce, Harem-i Hümayun: Osmanlı İmparatorluğu’nda Hükümranlık ve Kadınlar, çev. Ayşe Berktay, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul, 1996, s. 42-45.
- Doğan Yavaş, “Orhan Gazi Türbesi” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 33, 2007, s. 389.