Kökeni ve Evliliği
Nilüfer Hatun, Osmanlı tarihinin en saygın kadın figürlerinden biridir. Rum (Bizans) asıllı olup asıl adı Holofira'dır. Yarhisar Tekfuru'nun kızı olduğu rivayet edilir. Osman Gazi döneminde gerçekleştirilen Yarhisar fethi sırasında esir alındı ve Müslümanlığı kabul ederek "Nilüfer" adını aldı. Orhan Gazi ile evlendirilerek Osmanlı hanedanına girdi. Bu evlilik, Osmanlıların gayrimüslim halklarla kaynaşma politikasının ilk örneklerinden biridir.
Annesi Olduğu Sultan I. Murad
Nilüfer Hatun'un en önemli tarihî rolü, Osmanlı tarihinin en büyük hükümdarlarından biri olan Sultan I. Murad'ın annesi olmasıdır. Oğlu I. Murad, Osmanlı Devleti'ni bir beylikten imparatorluğa dönüştüren padişah olmuştur. Nilüfer Hatun, oğlunun yetişmesinde büyük emek harcadı. Ayrıca Şehzade Süleyman Paşa'nın da annesi olarak bilinmektedir; Süleyman Paşa'nın Rumeli fetihleri, Osmanlı tarihinin dönüm noktalarından biridir.
Hayır Eserleri
Nilüfer Hatun, Bursa ve çevresinde pek çok hayır eseri yaptırmıştır. Adına kurulan vakıflar, camiler, medreseler ve imarethaneler Osmanlı'nın ilk dönemlerinde toplumsal hayata önemli katkılar sağlamıştır. Bursa'daki İznik yolu üzerinde bir köprü ve imaret yaptırdığı bilinmektedir. Bu eserleri, onun yalnızca bir hükümdar eşi değil aynı zamanda hayırsever bir toplum lideri olduğunu göstermektedir.
Osmanlı Sarayındaki Konumu
Nilüfer Hatun, Orhan Gazi'nin baş eşi ve sarayın en nüfuzlu kadınıydı. Orhan Gazi'nin diğer eşleri arasında Bizans İmparatoru'nun kızı Teodora Hatun (Asporça Hatun) da bulunmaktaydı; ancak Nilüfer Hatun'un konumu hiçbir zaman sarsılmadı. Devlet işlerinde doğrudan söz sahibi olmasa da, oğullarının yetiştirilmesi ve sarayın idaresi konusunda önemli bir rol üstlendi.
Adının Yaşatılması
Nilüfer Hatun'un adı, Bursa'nın en önemli deresi olan Nilüfer Çayı'nda yaşatılmaktadır. Ayrıca modern Bursa'da bir ilçe de onun adını taşımaktadır. Osmanlı tarihçileri onu "asil, hayırsever ve bilge bir kadın" olarak nitelendirmiştir. Davud-ı Kayseri gibi dönemin ilim adamlarına ve Geyikli Baba gibi dervişlere gösterdiği saygı, onun kültürel hassasiyetini yansıtmaktadır.
Mirası
Nilüfer Hatun, 1383 yılında Bursa'da vefat etti. Osmanlı tarihinde "Valide Sultan" unvanını fiilen taşıyan ilk kadınlardan biri olarak kabul edilir. Onun Rum asıllı bir Hristiyan'dan Osmanlı hanedanının en saygın kadınına dönüşmesi, erken Osmanlı toplumunun çokkültürlü yapısının en güzel örneğidir. Bursa Orhan Gazi Camii'nin yakınındaki türbesi, tarih boyunca saygıyla ziyaret edilmiştir.