Islahat Fermânı

Islahat Fermânı nedir?

Islahat Fermânı, Sultan Abdülmecid döneminde, 18 Şubat 1856 günü Bâbıâli’de devlet ricâli, şeyhülislâm, Rum ve Ermeni patrikleri, hahambaşı ve yabancı elçilerin hazır bulunduğu bir merasimle okunan hatt-ı hümâyundur. Ufuk Gülsoy’un TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki maddesi fermanın Hicrî tarihini 11 Cemâziyelâhir 1272 olarak verir; bu tarih 18 Şubat 1856’ya karşılık gelir. Türkçe ders kitaplarında ve popüler kaynaklarda sıkça geçen 28 Şubat 1856 tarihi ise kaynaklarda desteklenmeyen bir aktarımdır; bu sayfada TDV maddesindeki tarih esas alınmış, ihtilâf ise açıkça belirtilmiştir.

Ferman, on yedi yıl önce ilan edilen Tanzimat Fermânı’nın açtığı çerçeveyi devam ettirir; fakat konusu daha dardır ve daha somuttur. Gülhâne Hatt-ı Hümâyunu tebaanın tamamı için can, mal, vergi ve askerlik güvenceleri getirmişti. Islahat Fermânı ise doğrudan gayrimüslim tebaanın hukukî ve idarî durumunu düzenler: vergi, yargı, memuriyet, eğitim, ibadet ve cemaat yönetimi başlıklarında ayrıntılı hükümler taşır.

Kısa cevaplarla Islahat Fermânı

• Tarih: 18 Şubat 1856 (11 Cemâziyelâhir 1272). Popüler kaynaklarda 28 Şubat 1856 tarihi de görülür; Hicrî karşılık 18 Şubat’ı destekler.
• Yer ve biçim: Bâbıâli’de, devlet ricâli ile cemaat reislerinin ve yabancı elçilerin huzurunda okunan hatt-ı hümâyun.
• Padişah: Sultan Abdülmecid. Fermanın hazırlandığı sırada sadrazam Âli Paşa’dır.
• Konusu: Gayrimüslim tebaanın vergi, yargı, memuriyet, eğitim, ibadet ve cemaat yönetimindeki hukukî durumu.
• En somut hükümleri: Cizyenin kaldırılması ve bedel-i askerî, karma mahkemeler, cemaat nizamnâmeleri, memuriyet ve okullara giriş.
• Diplomatik bağ: 30 Mart 1856 tarihli Paris Antlaşması’nın 9. maddesinde anılır; madde devletlere müdahale hakkı vermez.
• Sık yapılan hata: Fermanı Tanzimat Fermânı ile karıştırmak; “gayrimüslimlere askerlik getirdi” diye özetleyip 1908’e kadar fiilen uygulanmadığını atlamak.

Kırım Savaşı ve Paris barışı: fermanın diplomatik çerçevesi

Fermanın anlaşılabilmesi için 1853-1856 Kırım Savaşı’na bakmak gerekir. Savaşın çıkışında, Rusya’nın Osmanlı topraklarındaki Ortodoks tebaa üzerinde bir tür himaye hakkı iddiası belirleyici olmuştu. Osmanlı Devleti savaşı İngiltere, Fransa ve Sardinya ile birlikte kazandı; fakat müttefikler, barış görüşmelerinden önce Osmanlı hükümetinden hıristiyan tebaanın durumunu düzenleyen kapsamlı bir reform programı beklediklerini açıkça bildirdiler. Ocak 1856’daki Viyana ön görüşmelerinde bu beklenti barışın ön şartlarından biri hâline geldi.

Ferman metni bu ortamda, İstanbul’daki İngiliz, Fransız ve Avusturya temsilcilerinin de görüşleri alınarak hazırlandı. Bu yönüyle Islahat Fermânı, iç dinamiklerin ağır bastığı 1839 fermanından belirgin biçimde ayrılır: Gülsoy’un maddesi, 1839 fermanının Osmanlı’nın kendi reform arayışından doğduğunu, 1856 fermanının ise büyük ölçüde dış baskı altında ve yabancı temsilcilerin katkısıyla hazırlandığını kaydeder.

Ferman, 30 Mart 1856 tarihli Paris Antlaşması’nın 9. maddesinde anıldı. Osmanlı tarafı, metnin antlaşmaya girmesine —iç işlere müdahale kapısı açacağı gerekçesiyle— direndi; sonuçta madde, devletlerin fermanın ilanını “haberdar olarak kaydettiği”, fakat bunun onlara Osmanlı iç işlerine karışma hakkı vermediği kaydıyla yazıldı. Bu ihtiyatlı formül, uygulamada müdahaleyi tamamen önleyemedi.

Fermanın başlıca hükümleri

• Vergi: Gayrimüslimlerden alınan cizye kaldırıldı. Askerlik yükümlülüğü ilke olarak gayrimüslimlere de teşmil edildi; fiilen askerlik yapmayanlar için bedel-i askerî adıyla bir muafiyet ödemesi kondu.
• Yargı: Müslüman ile gayrimüslim arasındaki davalar için karma mahkemeler kuruldu; bu mahkemelerde gayrimüslimlerin şahitliğinin kabul edilmesi esası benimsendi. Ticaret ve ceza alanında yeni mahkeme ve kanun düzenlemeleri izledi.
• Memuriyet ve eğitim: Gayrimüslimlerin devlet memuriyetine ve askerî-mülkî okullara kabul edilmesinin önü açıldı. Cemaatlerin kendi okullarını açması güvence altına alındı.
• Cemaat düzeni: Patrikhâne ve cemaat yönetimlerinin imtiyazları gözden geçirilecek, her cemaat kendi iç idaresini bir nizamnâmeyle düzenleyecekti. Bu nizamnâmeler 1860’lı yılların başında yürürlüğe girdi.
• İbadet ve mülkiyet: Kilise, havra ve mektep gibi yapıların tamiri ve yeniden inşası kolaylaştırıldı; yabancı uyrukluların Osmanlı topraklarında mülk edinmesi ilkesi kabul edildi. Bu son madde ancak 1867’de çıkarılan düzenlemeyle uygulanabildi.
• İdare: Rüşvetin önlenmesi, memurlara düzenli maaş verilmesi, vergi tahsilinde iltizamın kaldırılması ve bütçe düzeninin kurulması yeniden taahhüt edildi.

Tanzimat Fermânı’ndan farkı

İki metin sıkça birbirine karıştırılır; oysa aralarında hem kaynak hem kapsam farkı vardır. Tanzimat Fermânı, II. Mahmud devrinden beri süren merkezîleşme ve maliye arayışının ürünüdür ve bütün tebaayı ilgilendiren genel ilkeler koyar; hukukî eşitliği açık bir madde hâlinde formüle etmez. Islahat Fermânı ise doğrudan gayrimüslimlerin statüsünü düzenler, eşitliği açıkça telaffuz eder ve bir savaşın barış görüşmelerine bağlanmış diplomatik bir bağlamda hazırlanmıştır.

Bir başka fark uygulama araçlarındadır. 1839 fermanı muhassıllık meclisleri, kura usulü ve ceza kanunnâmesi gibi idarî düzenlemelerle takip edildi. 1856 fermanı ise cemaat nizamnâmeleri, karma mahkemeler, bedel-i askerî düzeni ve vilâyet idare meclislerindeki temsil yoluyla hayata geçirilmeye çalışıldı. İkisi de kâğıt üzerindeki taahhütle devletin fiilî kapasitesi arasındaki mesafeyle karşılaştı.

Millet nizamnâmeleri ve uygulama mekanizması

Fermanın en somut kurumsal sonucu, cemaat yönetimlerinin yazılı nizamnâmelere bağlanmasıdır. Klasik düzende her cemaat, ruhanî reisinin geniş yetkisi altında kendi iç işlerini yürütürdü; vergi, evlilik, miras ve okul işleri büyük ölçüde bu çerçevede görülürdü. Ferman, bu imtiyazların gözden geçirilmesini ve her cemaatin idaresinin bir tüzükle düzenlenmesini öngördü. 1860’lı yılların başında yürürlüğe giren nizamnâmeler, ruhanî reislerin yanına seçilmiş sivil meclisler koydu ve cemaat maliyesini denetime açtı. Bu düzenlemeler, cemaat içi güç dengelerini din adamlarından tüccar ve esnaf çevrelerine doğru kaydırdığı için kendi içlerinde de tartışma doğurdu.

İkinci mekanizma yargıdadır. Müslim ile gayrimüslim arasındaki uyuşmazlıklar için kurulan karma mahkemeler, gayrimüslimlerin şahitliğini kabul eden bir usul getirdi; bunu ticaret ve ceza alanında yeni mahkemeler ile kanunlaştırma çalışmaları izledi. Üçüncüsü malî mekanizmadır: cizyenin kaldırılıp yerine bedel-i askerî konması, verginin hukukî gerekçesini din farkından askerlik yükümlülüğüne kaydırdı. Uygulamada ödemenin muhatabı yine gayrimüslim cemaatler olduğu için bu değişiklik, halk nezdinde çoğu zaman bir ad değişikliği gibi algılandı.

Dördüncüsü idarî temsildir: vilâyet ve sancak idare meclislerinde gayrimüslim üyelere yer verilmesi, fermanın eşitlik ilkesinin taşradaki en görünür karşılığı oldu. Bu meclislerin yetkisi sınırlıydı ve üyelerin seçimi çoğu zaman yerel eşrafın denetimindeydi; yine de karma temsilin idarî bir norm hâline gelmesi, 1864 ve 1871 vilâyet nizamnâmeleriyle kurumsallaşan yeni taşra düzeninin zeminini hazırladı.

Tepkiler ve toplumsal gerilim

Ferman, hedeflediği toplumsal uzlaşmayı sağlayamadı. Müslüman tebaanın bir bölümü, hukukî üstünlüğün kaldırılmasını ve gayrimüslimlere tanınan hakların genişletilmesini devletin temel düzeninden bir geri adım olarak okudu. Gayrimüslimlerin bir bölümü ise eşitlik ilkesinden memnun kalmadı: cemaatler arası hiyerarşinin kaldırılması, geleneksel olarak ayrıcalıklı konumdaki Rum Ortodoks cemaatinin Ermeni ve Yahudi cemaatleriyle aynı düzleme yerleştirilmesi anlamına geliyordu ve bu, patrikhâne çevrelerinde tepki doğurdu. Ayrıca askerlik yükümlülüğü karşılığında ödenen bedel-i askerî, uygulamada cizyenin yerini alan yeni bir vergi gibi algılandı.

Bu gerilimler yer yer şiddete dönüştü: 1858’de Cidde’de, 1860’ta Suriye ve Cebel-i Lübnan’da yaşanan olaylar, fermanın ilanından sonraki yıllarda toplumsal dengelerin ne kadar kırılgan hâle geldiğini gösterdi. Cebel-i Lübnan’daki çatışmaların ardından 1861’de çıkarılan nizamnâme, bölgeye Avrupa devletlerinin gözetiminde özerk bir statü kazandırdı; bu düzenleme aynı zamanda dış müdahalenin kurumsallaşması bakımından bir emsal oluşturdu.

Mustafa Reşid Paşa’nın itirazı

Ferman ilan edildiğinde Mustafa Reşid Paşa görev başında değildi; metin, kendi yetiştirdiği Âli Paşa’nın sadâreti sırasında hazırlandı. Reşid Paşa, ferman hakkındaki görüşlerini bir lâyihayla bildirdi ve itirazının fermanın tamamına değil bazı hükümlerine olduğunu belirtti. Ona göre gayrimüslimlere tanınan haklar, Müslüman tebaanın tepkisi hesaba katılmadan genişletilmişti; ayrıca fermanın Paris Antlaşması’nda anılması, ileride devletin iç işlerine müdahale gerekçesi yapılabilirdi.

Bu itirazın niteliği tartışmalıdır. Bir yorum, Reşid Paşa’nın böyle bir fermana ilke olarak karşı olmadığını, eleştirisinin Âli Paşa ile arasındaki rekabetle ağırlaştığını savunur; başka bir yorum ise uyarısını, sonraki yıllarda gerçekleşen gelişmeleri önceden gören siyasî bir değerlendirme sayar. Metinde bir tarafın haklılığı kesin gerçek gibi sunulmamaktadır.

Sonuçları ve mirası

Islahat Fermânı, Osmanlı Devleti’nin dinî cemaat esasına dayanan klasik düzeninden, ortak bir tebaa kimliği fikrine doğru attığı en açık adımdır. Bu fikir, sonraki yıllarda “Osmanlıcılık” olarak adlandırılan siyasî çizginin temelini oluşturdu ve 1876 Kanûn-ı Esâsî’de anayasal bir ifade kazandı. Ferman aynı zamanda hukukun yeniden düzenlenmesini hızlandırdı: 1858 Arazi Kanunnâmesi, ticaret ve ceza alanındaki yeni mahkemeler, 1868’de öğrenci kompozisyonu karma olarak açılan Galatasaray Mekteb-i Sultânîsi bu sürecin ürünleridir.

Buna karşılık fermanın hedeflerinin önemli bir bölümü gerçekleşmedi. Gayrimüslimlerin fiilî askerlik yükümlülüğü 1908’e kadar uygulanamadı; bedel-i askerî ödemesi sürdü. Cemaatler arası eşitlik toplumsal düzeyde benimsenmedi ve dış devletlerin Osmanlı iç işlerine müdahalesi, fermanın koyduğu ihtiyat kaydına rağmen arttı. Bu tablo, on dokuzuncu yüzyıl Osmanlı reformlarının genel örüntüsünü tekrar eder: hukukî çerçeve, onu taşıyacak idarî kapasitenin ve toplumsal mutabakatın önünde ilerlemiştir.

Tartışmalı noktalar ve kaynakların sınırı

Birincisi tarih meselesidir: fermanın 18 Şubat mı 28 Şubat 1856’da mı ilan edildiği kaynaklarda farklı verilir. Hicrî tarih (11 Cemâziyelâhir 1272) 18 Şubat’ı desteklediği için bu sayfada o tarih esas alınmıştır. İkincisi, fermanın bütünüyle dış dayatma sayılıp sayılamayacağıdır: dış baskının belirleyiciliği kaynaklarda açıkça kabul edilir; fakat metnin dayandığı idarî ve hukukî çerçeve Tanzimat’tan beri süregelen kendi birikiminin de ürünüdür. Üçüncüsü, fermanın “Osmanlı’nın sonunu hazırladığı” yolundaki yaygın değerlendirmedir; bu, çok etkenli bir sürecin tek bir belgeye bağlanmasıdır ve tarihsel açıklama olarak yetersizdir.

Fermanın maddeleri, ders kitaplarında ve internet kaynaklarında sıkça birbirine karışmış listeler hâlinde aktarılır; burada yalnız TDV maddesinde ve akademik literatürde doğrulanabilen hükümler verilmiştir. Doğrudan metnin tam çevirisi için Osmanlıca aslına ve tenkitli neşirlere başvurulması gerekir.

Sık sorulan sorular

Kaynakça

• Ufuk Gülsoy, “Islahat Fermanı” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 19, İstanbul 1999, s. 185-190.
• Roderic H. Davison, Reform in the Ottoman Empire 1856-1876, Princeton University Press, Princeton 1963.
• Ali Akyıldız, “Tanzimat” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 40, İstanbul 2011, s. 1-10.
• M. Şükrü Hanioğlu, A Brief History of the Late Ottoman Empire, Princeton University Press, Princeton 2008 (Osmanlıcılık ve cemaat nizamnâmeleri için).