Prut Savaşı

Prut Savaşı nedir?

Prut Savaşı, 1711 yazında Boğdan’da Prut nehri boyunda Osmanlı ordusu ile Rus çarı I. Petro’nun ordusu arasında geçen sefer ve muharebedir. Muharebenin geçtiği Stănileşti çevresi bugün Romanya’nın Vaslui ilindedir; Prut, bugün Romanya ile Moldova arasındaki sınırı çizer. Boğdan Voyvodalığı ile bugünkü Moldova Cumhuriyeti aynı coğrafî birim değildir. Sefer, Osmanlı tarafının kesin askerî üstünlüğüyle sonuçlandı: Rus ordusu nehrin bir kıvrımına sıkıştırılıp kuşatıldı. Buna karşılık savaşın siyasî sonucu, kuşatmanın büyüklüğüyle orantılı görülmedi ve 21 Temmuz 1711’de imzalanan Prut Antlaşması Osmanlı tarihinin en çok tartışılan barış metinlerinden biri oldu.

Bu sayfada olay üç ayrı katmanda ele alınmaktadır: seferi hazırlayan siyasî zemin, muharebenin ve kuşatmanın seyri, ve masadaki kararın nasıl açıklanacağına dair birbiriyle yarışan yorumlar. Popüler anlatıda olayın önüne geçen “Baltacı-Katerina” hikâyesi ise ayrı bir başlıkta, kaynak durumu açıkça belirtilerek ele alınır.

Kısa cevaplarla Prut

• Tarih: Sefer 1711 baharında hazırlandı; kuşatma 19-20 Temmuz 1711, antlaşma 21 Temmuz 1711 (1123 yılı). Kaynaklarda antlaşmanın tasdik ve teati günleri olarak 22 ve 23 Temmuz tarihleri de geçer.
• Yer: Boğdan’da Prut nehrinin batı (sağ) kıyısı, Stănileşti civarı; bugün Romanya’nın Vaslui ili.
• Osmanlı tarafı: Padişah Sultan III. Ahmed; ordunun başında serdâr-ı ekrem sıfatıyla Sadrazam Baltacı Mehmed Paşa; Kırım hanı Devlet Giray.
• Rus tarafı: Çar I. Petro, Mareşal Şeremetev; murahhas Baron Pyotr Şafirov.
• Savaşın görünen sebebi: Poltava yenilgisinden sonra Osmanlı topraklarına sığınan İsveç kralı XII. Karl meselesi.
• Sonuç: Azak Kalesi geri alındı; Taygan (Taganrog) ve Kamenka istihkâmları yıkıldı; Rusya’nın İstanbul’da sürekli elçi bulundurma hakkı kaldırıldı; XII. Karl’ın serbestçe ülkesine dönmesi kabul edildi.
• Sık yapılan hata: Antlaşmayı bir toprak kazancı zaferi saymak. Kazanılan yer 1700’de kaybedilmiş bir kalenin geri alınmasıdır; asıl tartışma kuşatılan ordunun neden bırakıldığıdır.

Savaşa giden zemin

1711’e giden yol, iki ayrı savaşın kesişme noktasında kuruldu. Birincisi, İkinci Viyana Kuşatması’ndan sonra başlayıp Karlofça Antlaşması ve onu tamamlayan 1700 İstanbul Antlaşması’yla kapanan uzun Kutsal İttifak savaşıdır. Bu düzenleme Azak Kalesi’ni Rusya’ya bırakmış, Kerç Boğazı’nda Yenikale’nin inşasını Osmanlı tarafına bırakmış ve Rusya’ya İstanbul’da sürekli elçi bulundurma hakkı vermişti. Yani Rusya, Karadeniz’in kuzeyinde ilk kez kalıcı bir mevzi ve İstanbul’da sürekli bir siyasî göz kazanmıştı.

İkincisi Büyük Kuzey Savaşı’dır. İsveç kralı XII. Karl, 8 Temmuz 1709’da Poltava’da I. Petro karşısında ağır bir yenilgi aldı ve maiyetiyle birlikte Osmanlı topraklarına, Boğdan’daki Bender’e sığındı. Rusya kralın iadesini veya sınır dışı edilmesini isterken, XII. Karl İstanbul’da savaş yanlısı bir siyasetin sözcüsü hâline geldi. Aynı yönde baskı yapan bir başka aktör Kırım hanıydı: Rusya’nın kuzeyde ilerlemesi, Kırım Hanlığı’nın hem güvenliğini hem de akın ekonomisine dayanan gelir düzenini doğrudan tehdit ediyordu. Osmanlı merkezinde ise savaşa karşı çıkan bir kanat vardı; Karlofça’dan sonra kazanılan on yıllık nefes alma süresinin harcanmasından çekiniliyordu. Sonunda savaş yanlısı taraf ağır bastı ve 1710 sonunda Rusya’ya savaş ilân edildi. Karlofça’yı imzalayan Sultan II. Mustafa’nın 1703 Edirne Vak‘ası ile tahttan indirilmesinden bu yana yalnız sekiz yıl geçmişti; savaş kararı, o sarsıntının ardından kurulan yeni siyasî dengenin ilk büyük sınavıydı.

Bu sıralanış, savaşın tek bir sebeple açıklanamayacağını gösterir. XII. Karl meselesi görünürdeki gerekçedir; asıl mesele Karadeniz’in kuzeyinde Karlofça’nın açtığı gediğin kapatılıp kapatılamayacağıdır. Seferin hedefinin “Azak’ın geri alınması” olarak tarif edilmesi de bunu doğrular.

Sefer ve kuşatma

Sadrazam Baltacı Mehmed Paşa 19 Şubat 1711’de serdâr-ı ekrem tayin edildi ve ordu baharda Tuna’yı geçerek Boğdan’a yürüdü. Rus tarafı da aynı anda güneye ilerliyordu; I. Petro’nun planı, Boğdan ve Eflak voyvodalarıyla Balkanlardaki hıristiyan tebaanın ayaklanmasına dayanıyordu. Boğdan voyvodası Dimitrie Cantemir Rus tarafına geçti; buna karşılık beklenen genel ayaklanma gerçekleşmedi ve daha önemlisi Rus ordusunun ikmali sağlanamadı. Sefer, açlık ve susuzluk çeken bir orduyu düşman toprağının derinliğine sokmuş oldu.

19 Temmuz 1711’de Osmanlı öncü kuvvetleri ile Kırım süvarileri Rus ordusunun geri çekilme yolunu kesti; aynı gece kurulan köprüden geçen sadrazamın ana kuvveti de temasa girdi. Rus ordusu Prut’un batı (sağ) kıyısında, nehrin kıvrımına dayanarak yük arabalarından bir tabya çemberi kurdu ve savunmaya çekildi. 19-20 Temmuz’daki çarpışmalarda Osmanlı tarafı kuşatmayı tamamladı, fakat tabyaya yapılan taarruzlar ağır kayıp verdirdi. Kuşatılan ordunun su yolu kesilmişti; askerî bakımdan Rus tarafı için durum çıkışsızdı ve I. Petro murahhası Şafirov’a hemen hemen her şartı kabul etme yetkisi verdi.

Bu noktada bir uyarı gereklidir. Kaynaklarda her iki ordunun mevcudu için birbirinden çok farklı rakamlar verilir; Osmanlı ordusu için verilen sayılar arasındaki fark iki katına varır, kuşatılan Rus kuvveti için de kırk bin civarından elli bine uzanan tahminler vardır. Bu sayfada tek bir rakam kesin bilgi gibi sunulmamaktadır; muharebenin sonucunu belirleyen şey mevcut farkından çok Rus ordusunun ikmalsiz ve kuşatılmış olmasıdır.

Prut Antlaşması’nın şartları

Görüşmeler bir gün içinde tamamlandı ve antlaşma 21 Temmuz 1711’de imzalandı. Osmanlı tarafında müzakereyi sadaret kethüdası Osman Ağa ile Reîsülküttâb Ömer Efendi, karşı tarafta Baron Pyotr Şafirov yürüttü; Şafirov ile yüz yüze görüşen Osman Ağa’dır. Bu ayrıntı, Karlofça’da Reîsülküttâb Râmi Mehmed Efendi ile başlayan çizginin sürdüğünü gösterir: dış müzakere artık askerî sınıfın değil, kalem erbabının işidir. Metnin başlıca hükümleri şunlardır:

• Azak: Kale, bağlı arazisi ve içindeki mühimmatla birlikte Osmanlı Devleti’ne geri verilecekti.
• İstihkâmlar: Taygan (Taganrog), Kamenka ve Samara suyu kenarındaki Yenikale’de Rusya’nın kurduğu istihkâmlar yıkılacaktı. Bu Yenikale, 1700’de Osmanlı Devleti’nin Kerç Boğazı’nda inşa ettiği aynı adlı kaleyle karıştırılmamalıdır; ikisi ayrı yerlerdedir.
• Karışmama: Rusya Lehistan, Kırım ve Kazak işlerine karışmayacaktı.
• Elçilik: Rus tüccarları karadan ve denizden gelip ticaret yapabilecek, fakat Rusya İstanbul’da sürekli elçi bulunduramayacaktı. Bu madde, 1700 İstanbul Antlaşması’yla verilen hakkın geri alınması demektir.
• Esirler: Müslüman esirler serbest bırakılacaktı.
• XII. Karl: İsveç kralının güvenlik içinde ülkesine dönmesine engel olunmayacaktı.

Metnin durumu hakkında da açık olmak gerekir: antlaşmanın ne Türkçe ne de Rusça aslı bugüne ulaşmıştır. Elde bulunan suretler arasında farklar vardır; Rusça sûretin bazı hükümleri (özellikle karışmama maddesini) taşımadığı veya belirsiz bıraktığı belirtilir. Türkçe tarafın esas alınan kaydı Nâme-i Hümâyun defterindeki surettir. Yani “Prut Antlaşması’nın maddeleri” denince, birbirinden farklı iki tarafın kayıtları arasında bir tercih yapıldığı unutulmamalıdır.

Antlaşma imzalandığı hâliyle de yürümedi. Rusya Azak’ın teslimini ve istihkâmların yıkımını geciktirdi; ilişkiler iki kez daha savaş eşiğine geldi ve şartların fiilen uygulanması ancak 1712’de İstanbul’da, kesin olarak da 24 Haziran 1713 tarihli Edirne Antlaşması ile sağlanabildi.

Kuşatılmış ordu neden bırakıldı?

Bu sorunun tek bir cevabı yoktur ve kaynaklar birbirinden farklı açıklamalar verir. Başlıca yorumlar şunlardır.

Birinci yorum — askerî gerçekçilik. Tabyaya yapılan taarruzlar ağır kayıp verdirmişti ve yeniçeriler yeni bir hücuma isteksizdi; kuşatmayı sürdürmek için gereken cephane, yiyecek ve zaman garantili değildi. Osmanlı ordusu düşman toprağında, uzun bir ikmal hattının ucundaydı. Bu okumada sadrazam, eldeki kesin kazancı (Azak) riske atmamayı tercih etmiştir. Yeniçeri Ocağı’nın 18. yüzyıl başında taarruz disiplini bakımından geçirdiği dönüşüm bu tabloyu tamamlar.

İkinci yorum — siyasî denge. Bazı tarihçiler, Rus ordusunun bütünüyle imhasının kuzeyde İsveç’i aşırı güçlendireceğini ve Osmanlı Devleti’nin çıkarına olmayan yeni bir dengesizlik yaratacağını savunur. Bu yorumda Baltacı’nın kararı bir beceriksizlik değil, sınırlı bir hedefe (Azak) bağlı kalan bir tercihtir.

Üçüncü yorum — rüşvet. Osmanlı kaynakları ve çağdaş Avrupa kayıtları hediye/rüşvet iddiasını güçlü biçimde vurgular; Rus tarafının nakit, kürk ve mücevherle dolu arabalar gönderdiği, bu değerin yaklaşık iki yüz bin altın düzeyinde tahmin edildiği aktarılır. Savaş sonrasında sadrazamın maiyetinden bazılarının şiddetle cezalandırılması, Rus tüfek mevcudunu kasten az gösterdiği gerekçesiyle çavuşlar kâtibi Abdülbâki’nin 25 Aralık 1711’de idam edilmesi ve Baltacı Mehmed Paşa’nın malına el konulması bu iddianın merkezde ciddiye alındığını gösterir. Buna karşılık hediyelerin barışın hızını mı belirlediği, yoksa zaten alınmış bir kararı mı kolaylaştırdığı ayrı bir sorudur ve kaynaklar bu noktada kesin değildir.

Sonuç ne olursa olsun karar İstanbul’da onaylanmadı. Baltacı Mehmed Paşa 20 Kasım 1711’de azledildi; önce Midilli’ye, ardından Limni adasına sürüldü ve 1712’de orada öldü. Ölümünün sebebi kaynaklarda tartışmalıdır. Zamanla merkezde büyük bir fırsatın kaçırıldığı kanaati yerleşti. Literatürde sık tekrarlanan “I. Petro’nun sıcak denizlere inme hedefi yaklaşık yarım yüzyıl gecikti” değerlendirmesi ise ölçülebilir bir olgu değil, sonradan yapılmış bir yorumdur; bu sayfada o şekilde kaydedilmektedir.

Baltacı ile Katerina hikâyesi: kaynağı olmayan bir efsane

Popüler anlatıda Prut Savaşı çoğu zaman olayın kendisiyle değil, Baltacı Mehmed Paşa ile Çariçe Katerina arasında geçtiği ileri sürülen bir gönül macerasıyla anılır. Bu anlatının tarihî bir dayanağı yoktur ve bu sayfada bir olay olarak değil, bir popüler algı olarak kaydedilmektedir.

Ayrımı net koymak gerekir. Rus tarafının barışı sağlamak için sadrazama ve maiyetine değerli hediyeler gönderdiği iddiası kaynaklarda vardır ve yukarıda “rüşvet yorumu” başlığı altında ele alınmıştır; bu, dönemin diplomatik pratiği içinde tartışılabilir bir konudur. Buna karşılık çariçenin sadrazamla şahsen görüştüğü, çadırında ağırlandığı veya aralarında bir ilişki kurulduğu yolundaki anlatı bambaşka bir şeydir ve hiçbir çağdaş belgeye dayanmaz. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’ndeki maddede bu konunun ve Katerina’nın rolünün sonradan abartılarak defalarca ele alındığı, her defasında gerçeklikten uzaklaşarak olayın ayrılmaz bir efsanesi hâline geldiği belirtilir. Akademik literatürde de anlatı, olayın çağdaşı kayıtlarda değil, sonraki yüzyılların edebî ve popüler metinlerinde ortaya çıkan bir kurgu olarak değerlendirilir.

Efsanenin neden bu kadar tuttuğu ayrıca dikkate değer. Kuşatılmış bir ordunun bırakılması, askerî mantıkla açıklanması güç bir karardır; böyle boşluklar tarihyazımında çoğu zaman kişisel ve dramatik bir sebeple doldurulur. Buna karşılık kaynağı olmayan bir hikâyeyi belge yerine koymak, gerçek soruyu — ikmal, cephane, ordunun hâli ve seferin sınırlı hedefi — görünmez kılar. Bu sayfa, cevabı bilinmeyen kısmı “bilinmiyor” diye bırakmayı, uydurma bir cevapla doldurmaya tercih eder.

Sonuçları ve Prut’un yeri

Prut, Karlofça’nın açtığı süreçte Osmanlı Devleti’nin kuzey cephesinde elde ettiği tek belirgin geri kazanımdır; Azak’ın geri alınması ve Rusya’nın İstanbul’daki sürekli elçilik hakkının iptali kısa vadede Karadeniz’in kuzeyindeki Rus baskısını geriletti. Kazanılan bu zaman aralığı, 1715 Mora seferini ve ardından Avusturya ile savaşı mümkün kıldı; o savaş ise Pasarofça Antlaşması ile kapanacak ve Lâle Devri denilen barış siyasetini başlatacaktı. Nevşehirli Damat İbrahim Paşa’nın 1718’den sonra izlediği “önce hazineyi düzelt” siyasetinin arkasında, Prut’tan Pasarofça’ya uzanan yedi yılın maliyeti vardır.

Uzun vadede ise Prut’un kazandırdığı mevzi kalıcı olmadı. Rusya’nın Karadeniz’e inme hedefi 18. yüzyıl boyunca sürdü ve 1768-1774 savaşının sonunda imzalanan Küçük Kaynarca Antlaşması ile Azak bu kez kalıcı olarak elden çıktı; Kırım’ın Osmanlı hâkimiyetinden ayrılması da aynı antlaşmayla başladı. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’ndeki maddede iki antlaşma arasında doğrudan bir karşılaştırma yapılır: 1711’de Osmanlı tarafı kazanan taraf gibi görünmesine rağmen sonuç tartışmalıydı; 1774’te ise Rus üstünlüğü tartışmasızdı. Bu farkın orduda ne anlama geldiği, yüzyılın sonunda Nizâm-ı Cedîd girişimiyle kurumsal bir cevaba dönüşecektir.

Son bir kavram uyarısı yerinde olur. Bu sayfanın yerleştirildiği “Gerileme dönemi” adlandırması, olayın çağdaşlarına ait değildir; “duraklama” ve “gerileme” terimleri 19. ve 20. yüzyıl tarihyazımının ürünüdür ve sınıflandırma işlevi görür, açıklama işlevi görmez. 1711’in belgeleri kendilerini bir gerileyişin parçası olarak tarif etmez.

Sık sorulan sorular

Kaynakça

1. Kemal Beydilli, “Prut Antlaşması” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 34, İstanbul 2007, s. 359–362.
2. M. Münir Aktepe, “Baltacı Mehmed Paşa” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 5, İstanbul 1992, s. 35–36.
3. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, c. IV/1, Türk Tarih Kurumu, Ankara (Prut seferi ve antlaşmanın uygulanma süreci için).
4. Akdes Nimet Kurat, Prut Seferi ve Barışı 1123 (1711), I-II, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1951-1953 (seferin belgeye dayalı ayrıntılı incelemesi).
5. Akdes Nimet Kurat, Türkiye ve Rusya: XVIII. Yüzyıl Sonundan Kurtuluş Savaşına Kadar Türk-Rus İlişkileri, Ankara (Osmanlı-Rus ilişkilerinin genel çerçevesi için).
6. Virginia H. Aksan, Ottoman Wars 1700–1870: An Empire Besieged, Pearson-Longman, Londra 2007 (18. yüzyıl Osmanlı ordusunun sefer kapasitesi ve ikmal sorunları için).
7. Caroline Finkel, Rüyadan İmparatorluğa: Osmanlı İmparatorluğu’nun Öyküsü 1300–1923, çev. Zülal Kılıç, Timaş Yayınları, İstanbul 2007 (yardımcı kaynak; olayın genel anlatısı).
8. Defterdar Sarı Mehmed Paşa, Zübde-i Vekāyiât: Tahlil ve Metin, haz. Abdülkadir Özcan, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1995 (dönemin çağdaş Osmanlı kaydı).