Kökeni ve Yükselişi
Köprülü Mehmed Paşa, Amasya'nın Köprü (bugünkü Vezirköprü) kazasında tahminen 1575'te doğdu. Arnavut kökenli olduğu ve devşirme sistemiyle saraya alındığı kabul edilir. Uzun bir devlet hizmeti kariyerinin ardından çeşitli eyaletlerde valilik yaptı. Altmışlı ve yetmişli yaşlarında nispeten sıradan bir kariyere sahipken, Osmanlı tarihinin en olağanüstü ikinci yarısını yaşayacaktı.
Sadrazamlığa Atanması ve Mutlak Yetki
1656'da Turhan Hatice Sultan, imparatorluğu krizden kurtarabilecek güçlü bir sadrazam arayışındaydı. Yaşlı Köprülü, göreve gelmeden önce benzeri görülmemiş koşullar öne sürdü: mutlak yetki, kimsenin kendisi aleyhine sultana şikâyette bulunmaması ve tüm atama kararlarının kendisine bırakılması. Turhan Sultan bu koşulları kabul etti. Bu anlaşma, Osmanlı tarihinde sadrazamlık makamının en güçlü biçimde tanımlandığı an olarak kabul edilir.
Devleti Toparlaması
Köprülü Mehmed Paşa, beş yıllık sadrazamlığında devleti demir yumrukla toparladı. Yolsuzluğa bulaşmış vezirleri ve bürokratları görevden aldı; binlerce kişiyi idam ettirdi. Mali düzeni yeniden kurdu, vergi tahsilâtını disipline soktu. Askeri alanda ise Venedik'ten Bozcaada ve İmroz'u geri aldı, Erdel'deki Osmanlı otoritesini yeniden tesis etti. İç isyanları bastırdı ve devlet otoritesini merkezden taşraya kadar yeniden hissettirdi.
Vefatı ve Mirası
Köprülü Mehmed Paşa, 1661'de Edirne'de vefat etti. Ölmeden önce oğlu Fazıl Ahmed Paşa'nın sadrazam atanmasını sağlayarak Osmanlı tarihinde benzersiz bir aile iktidarı geleneğini başlattı. Köprülü ailesi, dört nesil boyunca Osmanlı siyasetinde belirleyici rol oynayacaktı.
Köprülü Modeli
Köprülü Mehmed Paşa'nın "mutlak yetkili sadrazam" modeli, Osmanlı yönetim tarihinde özel bir yer tutar. Padişahın siyasetten çekilip güçlü bir sadrazama tam yetki vermesi, devletin toparlanmasını sağlamış ancak uzun vadede padişahlık kurumunun zayıflamasına da katkıda bulunmuştur. Bu model, modern başbakanlık kavramının Osmanlı öncülü olarak değerlendirilir.