Hürrem Sultan

Hürrem Sultan Kimdir?

Hürrem Sultan, Kanuni Sultan Süleyman’ın nikâhlı eşi ve Sultan II. Selim’in annesidir. Avrupa kaynaklarında Roxelana adıyla tanınır. Cariye statüsünden hükümdar eşliğine uzanan yolu, kendisine tanınan “haseki” unvanı, İstanbul’dan Kudüs’e uzanan vakıfları ve siyasi nüfuzuyla 16. yüzyıl Osmanlı sarayının en etkili kadınlarından biridir; Osmanlı tarihinde “Kadınlar Saltanatı” denen dönemin başlangıcı çoğu zaman onunla başlatılır.

Önemli bir kayıt: Hürrem Sultan 15 Nisan 1558’de, oğlu Selim’in 1566’daki cülûsundan sekiz yıl önce öldü. Bu yüzden hiçbir zaman “valide sultan” olmadı; bu sayfanın “Valide Sultanlar” altında yer alması unvan iddiası değil, padişah annelerini bir arada toplayan bir gezinme düzenidir. Unvan geriye yürütülmez.

Kökeni

Kaynakların birleştiği nokta, Hürrem’in Rutenya’dan — bugünkü Batı Ukrayna topraklarından — geldiğidir; Rohatyn kasabasından bir Ortodoks papazın kızı olduğu yaygın olarak aktarılır. “Roxelana” adı da “Rutenyalı kadın” anlamına gelen bir yakıştırmadır. Doğum adı olarak anılan “Aleksandra Lisowska” gibi ayrıntılar ise çağdaş belgeyle değil, sonraki aktarımlarla gelir ve ihtiyatla karşılanmalıdır. Kırım akınlarıyla esir alınıp İstanbul’a getirildiği ve muhtemelen 1520 dolayında saraya girdiği kabul edilir.

Haseki Unvanı ve Nikâh

Hürrem, kısa sürede Kanuni’nin gözdesi oldu ve saray geleneğinde o güne dek görülmemiş iki ayrıcalık elde etti. Birincisi, kendisine özel olarak ihdas edilen haseki unvanıdır; bu unvan sonraki yüzyılda padişah gözdelerinin resmî statüsü hâline gelecektir. İkincisi, Kanuni’nin onunla — muhtemelen 1533-1534 dolayında — nikâh kıymasıdır: bir padişahın cariyesiyle resmen evlenmesi, dönem gözlemcilerini şaşırtan istisnai bir olaydı. Ayrıca “bir cariyeden tek oğul” biçimindeki eski teamülün aksine Hürrem birden çok şehzade doğurdu ve oğulları sancağa çıktığında saraydan ayrılmayıp İstanbul’da kaldı.

Çocukları

Hürrem’in Kanuni’den çocukları: Şehzade Mehmed (ö. 1543; babasının en sevdiği oğluydu, Manisa’da genç yaşta öldü ve adına Şehzade Camii yaptırıldı), Mihrimah Sultan (Sadrazam Rüstem Paşa’nın eşi), Şehzade Selim (sonraki II. Selim), Şehzade Bayezid (1559’daki taht mücadelesini kaybedip 1561’de idam edildi), Şehzade Cihangir (ö. 1553) ve genç yaşta ölen Şehzade Abdullah’tır.

Siyasi Nüfuzu

Hürrem’in gücü yalnız haremle sınırlı kalmadı. Kanuni sefere çıktığında ona İstanbul’dan düzenli mektuplar yazdı; bu mektuplar hem şahsi bağlılığın hem de başkentteki gelişmeleri padişaha aktaran bir bilgi kanalının belgeleridir ve bir kısmı Topkapı Sarayı arşivinde bugün de durmaktadır. Lehistan kralına gönderdiği mektuplar, hanedan diplomasisinde rol aldığını gösterir.

Saray siyasetinde damadı Rüstem Paşa ile kurduğu ittifak belirleyici oldu. 1536’da Sadrazam İbrahim Paşa’nın idamında ve özellikle 1553’te Şehzade Mustafa’nın boğdurulmasında Hürrem-Rüstem hattının payı, hem dönem gözlemcileri hem sonraki tarihçilerce ileri sürülmüştür. Şu ayrım önemlidir: bu olaylarda nihai karar ve sorumluluk padişaha aittir; Hürrem’in rolü kaynaklarda güçlü bir etki olarak anlatılır, fakat ayrıntılar çoğu zaman saray dedikodusuyla iç içedir ve belge düzeyinde kesinleştirilemez.

Vakıfları

Hürrem Sultan, bir hanedan kadınının kamusal varlığını en kalıcı biçimde vakıflarıyla kurdu. İstanbul’da adını taşıyan semtteki Haseki Külliyesi (cami, medrese, imaret, darüşşifa; Mimar Sinan’ın İstanbul’daki ilk büyük işlerindendir) ve Ayasofya yakınındaki Haseki Hürrem Sultan Hamamı onun eserleridir. Kudüs’te kurduğu Haseki Sultan İmareti yüzyıllar boyunca yoksullara yemek dağıttı; Mekke ve Medine’ye de vakıflar bağladı. Bu hayrat coğrafyası, nüfuzunun imparatorluk ölçeğindeki meşru yüzüdür.

Ölümü ve Türbesi

Hürrem Sultan 15 Nisan 1558’de İstanbul’da öldü. Süleymaniye Camii haziresinde, Mimar Sinan’ın yaptığı kendi türbesine defnedildi; Kanuni 1566’daki ölümünde aynı hazirede onun yanı başındaki kendi türbesine gömülecektir. Ölümü, oğulları Selim ile Bayezid arasındaki taht mücadelesinin sertleşmesinden hemen önceye rastlar; dengeleri tutan annenin ölümünün bu çatışmayı hızlandırdığı yaygın bir değerlendirmedir.

Popüler Kültür ve Tarihsel Hürrem

Hürrem Sultan, diziler ve romanlar yoluyla günümüzün en tanınan Osmanlı figürlerinden biri hâline geldi. Bu popüler anlatılarda kişilikler, aşk ve entrika sahneleri büyük ölçüde kurgudur. Tarihsel Hürrem’e dair sağlam zemin; mektupları, vakfiyeleri, elçi raporları ve türbesi gibi belgelerdir. “Cadı/entrikacı Hürrem” imgesinin bir kısmı, Mustafa’nın ölümüne öfkeli çağdaş yeniçeri ve tarihçi anlatılarından beslenir; modern araştırma bu imgeyi kaynak eleştirisiyle dengeler.

Sık Karıştırılan Bilgiler

• Hiç valide sultan olmadı: 1558’de, II. Selim’in cülûsundan sekiz yıl önce öldü. “Valide Hürrem” ifadesi tarihen yanlıştır.
• “Roxelana” bir ad değil yakıştırmadır: “Rutenyalı” anlamındadır; doğum adı kesin olarak bilinmez.
• Nikâh istisnaidir ama tarihi kesin değildir: Evlilik 1530’ların ortasına tarihlenir; ayrıntılar elçi raporlarına dayanır.
• Şehzade Mustafa’nın idamının tek sorumlusu değildir: Etkisi kaynaklarda güçlü biçimde anlatılır; nihai karar Kanuni’ye aittir ve ayrıntılar tartışmalıdır.

Sık Sorulan Sorular

Kaynakça

• “Hürrem Sultan” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 18, 1998, s. 498–500.
• Leslie P. Peirce, Harem-i Hümayun: Osmanlı İmparatorluğu’nda Hükümranlık ve Kadınlar, çev. Ayşe Berktay, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul, 2002.
• Feridun M. Emecen, “Süleyman I” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 38, 2010, s. 62–74.
• Halil İnalcık, Osmanlı İmparatorluğu: Klasik Çağ, 1300-1600, çev. Ruşen Sezer, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2003.