Kökeni ve Saraya Gelişi
Nurbanu Sultan'ın kesin kökeni tarih boyunca tartışma konusu olagelmiştir. En yaygın kabul gören görüşe göre Venedikli soylu bir aileden, muhtemelen Paros adasından gelen Cecilia Venier-Baffo idi; Ege'de Osmanlı korsanları tarafından esir alınarak saraya getirildi. Bir diğer görüş ise Yunan kökenli olduğu yönündedir. Saray eğitiminden geçen genç kadın, kısa sürede Şehzade Selim'in gözdesi oldu ve haseki sıfatını kazandı. Kanuni Sultan Süleyman döneminde Hürrem Sultan'ın açtığı haseki geleneğini sürdürerek padişahın gözde eşi konumuna yükseldi.
Sultan II. Selim ile Birlikteliği
Nurbanu Sultan, Sultan II. Selim'in saltanatı boyunca saraydaki en nüfuzlu kadın olmayı sürdürdü. Hürrem Sultan'dan miras kalan siyasi geleneği benimseyerek hem saray içindeki ittifaklara hem de dış politikaya ilgi duydu. Venedik Cumhuriyeti ile sürdürdüğü gizli yazışmalar, onun diplomatik bilinç düzeyini ve kökenine yönelik nostaljisini yansıtır. Bu yazışmalar, Venedik arşivlerinde kısmen korunmuş olup tarihçilere değerli bilgiler sunmaktadır. Nurbanu, Sokollu Mehmed Paşa ile zaman zaman çatışan, zaman zaman ise ittifak kuran karmaşık bir saray dengesi içinde konumunu güçlü tutmasını bildi.
Oğlu Şehzade Murad ile Bağı
Nurbanu Sultan'ın en büyük güç kaynağı, ilerleyen dönemde padişah olacak oğlu Şehzade Murad ile kurduğu derin bağdı. Şehzade Murad, annesinin danışmanlığına ve siyasi değerlendirmelerine her zaman değer verdi. Bu anne-oğul ilişkisi, Osmanlı saray tarihinin en belirleyici dinamiklerinden birini oluşturur. Nurbanu, oğlunun vali olarak bulunduğu Manisa'ya sık sık haberci göndererek saraydaki dengeler hakkında bilgi iletti ve stratejik önerilerde bulundu. Bu yazışmalar "şifreli" nitelik taşır; hem dili hem de içeriği açısından döneme damgasını vurmuştur.
Valide Sultan Olarak Yükselişi
Sultan II. Selim'in 1574'teki ölümünün ardından oğlu Şehzade Murad, Sultan III. Murad unvanıyla tahta geçti ve Nurbanu Sultan, Osmanlı tarihinin en güçlü kurumsal unvanlarından biri olan Valide Sultan sıfatını aldı. Bu noktada Nurbanu, yalnızca bir annenin oğluna yakınlığının ötesinde, devlet işlerini fiilen yönlendiren ve sadrazam tayinlerini etkileyen bir güce dönüştü. Kadın devlet adamı geleneği, Nurbanu Sultan'ın döneminde açık bir kurumsal biçim kazandı ve sonraki Valide Sultanlar için emsal teşkil etti.
Atik Valide Külliyesi ve Mirası
Nurbanu Sultan'ın en kalıcı eseri, İstanbul Üsküdar'da inşa ettirdiği Atik Valide Külliyesi'dir. Mimar Sinan'ın tasarladığı bu külliye cami, medrese, darülhadis, imaret, kervansaray ve hamamdan oluşan büyük bir yapı topluluğudur. Nurbanu Sultan 1583'te hayatını kaybetti ve bu külliyenin türbesine defnedildi. Onun ölümüyle Osmanlı sarayında hissedilen boşluk büyük oldu; Venedik elçisi, Nurbanu'nun vefatı üzerine kaleme aldığı raporda onu imparatorluğun en güçlü siyasi figürlerinden biri olarak nitelendirdi. Kadınlar Saltanatı döneminin gerçek mimarı olarak tarihe geçen Nurbanu Sultan, Osmanlı harem siyasetinin kurumsallaşmasında belirleyici bir rol oynamıştır.