Sultan I. Mehmed kimdir?
Sultan I. Mehmed, Osmanlı Devleti’nin beşinci padişahıdır; kaynaklarda çoğunlukla Çelebi Mehmed adıyla anılır. Babası Sultan I. Bayezid’in 1402’de Ankara Savaşı’nda esir düşmesinin ardından başlayan ve on bir yıl süren taht mücadelesini 1413’te sona erdirerek devleti yeniden tek yönetim altında topladı.
Sekiz yıllık saltanatı, fetih listesiyle değil onarımla ölçülür. Bu yüzden kaynaklarda ve modern literatürde sık sık “ikinci kurucu” olarak nitelenir. Dağılmış bir devleti yeniden kurmak, kurulmuş bir devleti büyütmekten farklı bir iştir; onun döneminde asıl yapılan budur.
Fetret Devri’nin sonu
Ankara yenilgisinden sonra Osmanlı toprakları, I. Bayezid’in oğulları arasında bölündü. Süleyman Çelebi, Îsâ Çelebi, Mûsâ Çelebi ve Mehmed Çelebi arasındaki mücadele on bir yıl sürdü ve bu döneme Fetret Devri adı verildi. Mehmed Çelebi, Amasya çevresini üs edinerek önce Anadolu’da üstünlük kurdu, ardından Rumeli’deki mücadeleyi kazanarak 1413’te tek hükümdar oldu.
Devletin bu on bir yılın sonunda dağılmamış olması, kuruluş yüzyılında atılan idarî temellerin sağlamlığına bağlanır. Bölgesel beyler, timar sahipleri ve şehir eşrafı, farklı şehzadeleri desteklemiş olsalar bile Osmanlı düzeninin kendisinden vazgeçmemişlerdi. I. Mehmed’in yaptığı, bu dağınık desteği tek bir merkezde yeniden toplamaktı.
“Düzmece” Mustafa meselesi: ad mı, hüküm mü?
I. Mehmed’in saltanatını en çok zorlayan mesele, kendisine karşı taht iddiasında bulunan Mustafa Çelebi’dir. Tarih kitaplarında bu kişi neredeyse her zaman Düzmece Mustafa diye anılır. Oysa bu lakap tarafsız bir ad değil, bir hükümdür ve o hükmün kimin tarafından verildiği önemlidir.
Fahameddin Başar’ın TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki “Mustafa Çelebi, Düzme” maddesi kaynakların ayrıştığını kaydeder. Bizanslı Dukas ile Düstûrnâme-i Enverî onu açıkça I. Bayezid’in oğlu olarak kaydeder. Buna karşılık Âşıkpaşazâde ve Neşrî bu soyu reddederek onu “düzme” sayar. Madde ayrıca lakabın, taht mücadelesi sırasında rakipleri tarafından ortaya atıldığını ima eden ifadelere dikkat çeker; sonraki Osmanlı tarihçilerinin bu adlandırmayı benimsemesiyle lakap kalıcı hâle gelmiştir.
Dikkat çekici bir ayrıntı daha vardır: Halil İnalcık’ın TDV’deki “Mehmed I” maddesi, bu kişiden söz ederken “kardeşi Mustafa” ifadesini kullanır. Yani bir başvuru eserinde iki farklı madde, aynı kişiyi iki farklı çerçevede anmaktadır.
Bu sayfada mesele şöyle ele alınır: Mustafa Çelebi’nin gerçekten I. Bayezid’in oğlu olup olmadığı kaynaklardan kesin biçimde çözülememektedir. Yaygın kullanım gereği “Düzmece Mustafa” adı anılır, fakat bu adın bir tespit değil bir taraf tutma olduğu belirtilir. Tarih yazımında galip tarafın adlandırması, çoğu zaman sonraki yüzyılların ortak dili hâline gelir.
Şeyh Bedreddin ve 1416 olayları
Saltanatın en tartışmalı olayı, 1416’da Rumeli’de ortaya çıkan harekettir. Devrin tanınmış âlimi ve bir dönem Mûsâ Çelebi’nin kazaskerliğini yapmış olan Şeyh Bedreddin ile Aydın yöresinde Börklüce Mustafa’nın öncülüğündeki hareket bastırıldı; İnalcık’ın maddesine göre Bedreddin, Zağra’da yakalanarak Serez’de idam edildi.
Bu hareketin ne olduğu bugün de tartışılır. Ahmet Yaşar Ocak, Bedreddin’i devlete karşı bir isyancı olmakla birlikte, ezilenler adına paylaşımcı ve eşitlikçi bir düzen arayan bir figür olarak değerlendirir. Buna karşılık Michel Balivet, Bedreddin’in siyasî tavrının bile kesin biçimde tespit edilemediğini, 1416 isyanının ona mal edilmesinin bir varsayımdan öteye geçmediğini belirtir. Hareketin dinî sapkınlık, toplumsal isyan ve taht mücadelesinin uzantısı olma boyutları kaynaklarda iç içe geçmiş durumdadır.
Bugün Şeyh Bedreddin denince akla gelen imgenin büyük bölümü ise tarih kaynaklarından değil edebiyattan gelir. Nâzım Hikmet’in 1936’da yayımlanan Simavne Kadısı Oğlu Şeyh Bedreddin Destanı, bu figürü modern Türkiye’nin siyasî hafızasına yerleştirmiştir. Bu, Yıldırım Bayezid’in demir kafes imgesinde görülen kalıbın bir benzeridir: edebî eser, tarihsel tartışmadan daha güçlü bir görüntü bırakır.
Dış siyaset ve imar
I. Mehmed, saltanatı boyunca büyük fetih seferlerinden çok mevcut sınırların güvenliğine ve iç düzenin sağlamlaştırılmasına yöneldi. Timurlu Şâhruh ile ilişkiler, Bizans ile denge siyaseti ve Venedik ile deniz mücadelesi bu dönemin dış siyasetini belirler. Karamanoğulları ve Candaroğulları ile ilişkiler yeniden düzenlendi.
Bursa’da yaptırdığı Yeşil Cami ve Yeşil Türbe, erken Osmanlı mimarisinin en tanınmış eserlerindendir. Kendisi de 1421’de Edirne’de öldükten sonra bu türbeye defnedilmiştir.
Ailesi
Babası Sultan I. Bayezid, dedesi Sultan I. Murad’dır. Kendisinden sonra tahta oğlu II. Murad geçti. Kardeşleri Süleyman, Îsâ ve Mûsâ Çelebi, Fetret Devri’nde tahta oynayan diğer şehzadelerdir. Bu dönemin hanedan kadınlarına ilişkin kayıtlar sınırlıdır ve bazı adlar yalnız geç dönem kaynaklarında geçer.
Mirası
I. Mehmed’in tarihteki yeri, kazandığı topraklarla değil koruduğu bütünlükle ölçülür. 1402’de dağılma noktasına gelen bir devlet, 1421’de oğluna tek parça hâlinde devredildi. Osmanlı’nın 15. yüzyıl ortasında İstanbul’u alacak güce erişmesi, önce bu onarım döneminden geçmesiyle mümkün olmuştur.
Kaynakça
- Halil İnalcık, “Mehmed I” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 28, 2003, s. 391–394.
- Fahameddin Başar, “Mustafa Çelebi, Düzme” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 31, 2006, s. 292–293.
- Michel Balivet, Islam Mystique et Révolution Armée dans les Balkans Ottomans: Vie du Cheikh Bedreddîn “le Hallâj des Turcs” (1358/59-1416), Les Éditions Isis, İstanbul, 1995.
- Ahmet Yaşar Ocak, Osmanlı Toplumunda Zındıklar ve Mülhidler, 15.-17. Yüzyıllar, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul, 1998.
- Halil İnalcık, Osmanlı İmparatorluğu: Klasik Çağ, 1300-1600, çev. Ruşen Sezer, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2003.