Candaroğulları Beyliği’nin İlhakı

Candaroğulları Beyliği’nin ilhakı neyi bitirdi?

Candaroğulları Beyliği’nin ilhakı, Fatih Sultan Mehmed’in 1459-1461 yılları arasında Batı ve Orta Karadeniz kıyısında yürüttüğü harekâtın sonucudur. Beylik, Kastamonu ve Sinop merkezli olarak yaklaşık yüz elli yıl varlığını sürdürmüş, 1461’de Osmanlı topraklarına katılarak tarihe karışmıştır. Aynı harekâtın parçası olarak Ceneviz kolonisi Amasra da alınmış, böylece Karadeniz’in güneybatı kıyı şeridi tek bir idareye bağlanmıştır.

Adaş uyarısı — bu iki ad karıştırılmamalıdır. Bu sayfadaki Candaroğulları, kurucusuna nisbetle anılan ve İsfendiyaroğulları adıyla da bilinen bir Anadolu beyliğidir. Osmanlı Devleti’nin kuruluş çağındaki Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa ile başlayan Çandarlı ailesi ise bir vezir hanedanıdır ve bu beylikle hanedan bağı yoktur. İki adın benzerliği yaygın bir karışıklık kaynağıdır.

Kısa cevaplarla ilhak

• Beyliğin merkezleri: Kastamonu ve Sinop.
• Diğer adı: İsfendiyaroğulları; beyliğin 15. yüzyıldaki güçlü hükümdarı İsfendiyar Bey’in adından gelir.
• Son hükümdar: İsmâil Bey (hükümdarlığı 1443-1461).
• Amasra: Ceneviz kolonisiydi; Osmanlı donanmasına teslim edildi. Tarih için kaynaklarda 1459 ve 1460 yılları verilir; gün kesin değildir.
• Sinop ve Kastamonu: 1461’de, Trabzon seferi yolunda alındı. Yücel’in TDV maddesi de önce Kastamonu’nun, ardından Sinop’un aynı yıl alındığını ve beyliğin bu tarihte kesin olarak ilhak edildiğini kaydeder; Sinop’un alınış yılı konusunda kaynaklar arasında ihtilaf yoktur.
• Sonuç: Beylik sona erdi; İsmâil Bey’e Rumeli’de dirlik verildi, Filibe’ye yerleştirildi ve 1479’da orada öldü.
• Kızıl Ahmed Bey: İsmâil Bey’in kardeşi. Daha önce Bolu sancak beyi olmuş, 1461’de birkaç ay beylik makamında tutulduktan sonra Mora sancağına tayin edilmişti; oraya gitmeyip önce Karamanoğlu İbrâhim Bey’e, ardından Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan’a sığındı.
• Sık yapılan hata: İlhakı büyük bir muharebe zannetmek. Sinop savaşsız teslim edilmiştir; harekâtın belirleyici unsuru kuvvet gösterisi ve pazarlıktır.

Beylik ne idi? Kastamonu-Sinop hattının gücü

Candaroğulları, 13. yüzyılın sonlarında Anadolu Selçuklu düzeninin çözülmesiyle ortaya çıkan uc beyliklerinden biridir. Beyliğe adını veren Şemseddin Yaman Candar’dan sonra hanedan, Kastamonu ve Sinop çevresinde kalıcı bir idare kurdu. Beylik zaman zaman ikiye ayrıldı: Kastamonu iç bölgeyi, Sinop ise liman ve deniz gücünü temsil ediyordu.

Beyliğin gücü askerî değil ekonomikti. Sinop, Karadeniz’in güney kıyısındaki en korunaklı doğal limanıydı ve burada bir tersane işletiliyordu. Kastamonu ise bakır madenlerinin ve kereste kaynaklarının bulunduğu bölgeyi denetliyordu. Bakır, dönemin para basımı ve mutfak eşyası üretimi için stratejik bir madendi; kereste ise gemi yapımının temel girdisiydi. Sinop tersanesinin ve Küre bakır madenlerinin varlığı kaynaklarla sabittir; bunları doğrudan “Osmanlı donanmasının şartı” saymak ise bu sayfanın yorumudur, kaynaklarda bu biçimde kurulmuş bir nedensellik yoktur.

Bu ekonomik konum, beyliğin uzun ömürlü olmasını açıklar. Candaroğulları, Osmanlı ile Timurlu, sonra Osmanlı ile Akkoyunlu arasında denge siyaseti izledi; evlilik bağları kurdu, gerektiğinde vergi ödedi, gerektiğinde muhalefetin yanında yer aldı. Bu esneklik yüz elli yılı aşkın bir süre işe yaradı; 15. yüzyılın ortasında ise işlemez hâle geldi, çünkü Osmanlı artık kendi çevresinde bağımsız bir aracı güç bırakmayan bir siyaset yürütüyordu.

Denge siyasetinin en görünür aracı evlilik bağlarıydı. Hanedandan Hatice Halime Hatun’un II. Murad ile evlendirilmesi, iki taraf arasındaki uzlaşmanın kurumsal ifadesiydi. Bu tür bağlar çatışmayı geciktirdi, fakat beyliğin siyasî bağımsızlığını uzun vadede koruyamadı; Osmanlı merkezîleşmesi ilerledikçe akrabalık bir güvence olmaktan çıktı.

Amasra’nın alınması: Karadeniz’de ilk adım

Harekâtın ilk hedefi beylik değil, bir Ceneviz kolonisi oldu. Amasra, Karadeniz kıyısında yarımada üzerine kurulmuş küçük fakat çok korunaklı bir liman şehriydi ve Cenevizlilerin batı Karadeniz’deki ileri karakolu sayılıyordu. İstanbul’un Fethi’nden sonra Boğazlar Osmanlı denetimine geçtiği için koloni, ana üssü olan Kefe ve Cenova ile bağlantısını fiilen kaybetmişti.

Şehir, karadan ve denizden kuşatılınca çarpışmaya girmeden teslim oldu. Kaynaklar teslim yılını 1459 veya 1460 olarak verir; bu farklılık, kroniklerin kullandığı takvim ve sefer mevsimi hesabından kaynaklanır ve literatürde çözülmüş değildir. Teslimin ardından nüfusun bir bölümü İstanbul’a nakledildi, şehre Anadolu’dan aileler yerleştirildi ve kiliselerden biri camiye çevrildi.

Amasra’nın kolay düşüşü, Karadeniz’deki Ceneviz varlığının artık askerî olarak savunulamaz olduğunu gösteren ilk işaretti. Aynı mantık 1475’te kuzey kıyıda, Kefe’nin fethi ve Kırım Hanlığı’nın bağlanması ile tamamlanacaktır.

1461: Kastamonu ve Sinop

1461 seferi, tek bir hedefe yönelik değildi. Ordu Bursa’dan doğuya hareket ederken donanma da Karadeniz’e açıldı; asıl hedef Trabzon’du, fakat yol üzerindeki Candaroğulları toprakları da harekât planına dâhil edilmişti. Kastamonu, ana kuvvetin ilerlemesiyle direnç görmeden alındı. İsmâil Bey ise Sinop’ta bulunuyordu ve şehir hem karadan hem denizden kuşatıldı.

Sinop savaşsız teslim edildi. Bu kararın arkasında birkaç etken vardır: şehir kuşatmaya dayanabilecek durumda olsa bile dışarıdan yardım gelme ihtimali yoktu; Osmanlı donanması limanı kapatmıştı; ve İsmâil Bey’e can, mal ve dirlik güvencesi teklif edilmişti. Kroniklerde teslim görüşmelerinin ayrıntısına dair farklı anlatılar bulunur; bunların bir bölümü edebî kalıplar içerir ve belge değeri taşımaz.

İsmâil Bey’e önce Bursa çevresinde dirlik verildiği, sonra Rumeli’ye, Filibe yöresine nakledildiği kaydedilir. 1479’da orada öldü. Bu uygulama Osmanlı’nın beylik tasfiyesindeki standart yöntemidir: hanedanı ortadan kaldırmak yerine, gelir tahsis ederek eski merkezinden uzağa yerleştirmek. Amaç, yerel bağlılık ağının yeniden harekete geçmesini önlemekti.

Kızıl Ahmed Bey ve Otlukbeli’ne uzanan iz

İsmâil Bey’in kardeşi Kızıl Ahmed Bey’in izlediği yol farklı oldu. Kendisi daha önce Osmanlı hizmetine girmiş ve Bolu sancak beyliğine getirilmişti; 1461’de birkaç ay beylik makamında tutulduktan sonra Mora sancağına tayin edildi. Yücel’in TDV maddesi bu tayini beyliğin kesin ilhakının aracı sayar. Kızıl Ahmed Mora’ya gitmeyip önce Karamanoğlu İbrâhim Bey’in yanına, oradan Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan’ın sarayına gitti.

Bu kaçış, tek bir hanedan üyesinin kişisel tercihinden ibaret değildir. Osmanlı’nın Anadolu’da tasfiye ettiği beyliklerin hanedan üyeleri, doğuda Akkoyunlu sarayında toplanıyordu. Uzun Hasan için bunlar hem meşruiyet aracı hem de Osmanlı’ya karşı kullanılabilecek siyasî sermayeydi. Nitekim 1473’teki Otlukbeli Savaşı’na giden gerilimin bileşenlerinden biri, bu sığınmacı beylerin geri dönüş taleplerinin Osmanlı tarafından reddedilmesiydi.

Hanedan tamamen tarih sahnesinden silinmedi. Fatih’in ölümünden sonra aile mensupları Osmanlı hizmetine girdi ve “Kızıl Ahmedli” adıyla anılan bir sülale olarak devlet kademelerinde yer aldı. Bu, beylik tasfiyesinin bir imha değil, hanedanın Osmanlı yönetici sınıfına eklemlenmesi olduğunu gösteren tipik bir örnektir.

İlhakın sonuçları

Birinci sonuç askerî-teknik alandadır. Sinop tersanesi, kereste kaynakları ve Kastamonu bakırı Osmanlı denetimine geçti. Bu üç kaynak bir arada, Karadeniz’de sürekli donanma bulundurabilmenin şartıydı. 1475’teki Kefe harekâtının mümkün olmasında bu altyapının payı vardır.

İkinci sonuç coğrafîdir. Amasra, Sinop ve aynı yıl alınan Trabzon ile birlikte Karadeniz’in güney kıyısı baştan sona tek bir idareye bağlandı. Böylece kıyı boyunca kesintisiz bir gümrük ve iskele düzeni kurulabildi.

Üçüncü sonuç idarîdir. Beylik toprakları Kastamonu sancağı olarak Anadolu eyaletine bağlandı; Sinop bu sancağın kazalarından biri olarak örgütlendi. Limanı ve tersanesiyle taşıdığı ayrı ağırlığa rağmen Sinop klasik dönemde müstakil bir sancak değildi; bu statüyü çok daha sonra kazanacaktır. Beyliğin timar sahibi askerî sınıfı büyük ölçüde yerinde bırakılarak Osmanlı timar defterlerine kaydedildi. Bu, Osmanlı’nın tasfiye ettiği beyliklerde izlediği olağan yöntemdir: mevcut askerî gücü dağıtmak yerine merkezî düzenin içine almak.

Bu geçişin izi vergi kayıtlarında görülebilir. Bölge, ilhaktan sonra tahrir defterlerine geçirildi; köyler, mezraalar, madenler ve iskeleler yazıldı ve gelirleri timar, zeâmet veya has olarak tahsis edildi. Bakır madenleri ile liman gümrüğü gibi büyük ve düzensiz gelirler ise timar dışında tutulup mukātaa birimleri hâline getirildi; bu birimler dönemine göre emanet usulüyle, yani maaşlı bir emin eliyle ya da iltizam yoluyla işletildi. Bu ikili düzen, Osmanlı maliyesinin yeni bir bölgeyi soğurma yönteminin tipik örneğidir: tarım geliri askerî sınıfa, nakit gelir merkeze bağlanır. Yerel hanedanın vakıflarına ne olduğu burada kesin bir hükme bağlanamaz: Fatih devrinin sonlarında yürütülen vakıf ve mülk müsaderesi Anadolu’da pek çok eski beylik vakfını timara çevirmiş, uygulama II. Bayezid devrinde kısmen geri alınmıştır. Kastamonu-Sinop bölgesindeki Candaroğlu vakıflarının bu dalgadan ne ölçüde etkilendiği ayrı bir tahrir incelemesi gerektirir.

Dördüncü sonuç doğudadır. Anadolu’da bağımsız beyliklerin tasfiyesi, Osmanlı ile Akkoyunlu arasındaki tampon alanı daralttı ve iki devleti karşı karşıya getirdi. Karamanoğulları’nın merkezi 1468’de Konya’nın alınmasıyla Osmanlı idaresine geçti; ancak beylik bu tarihte tasfiye edilmedi. Pîr Ahmed ve Kāsım beyler Toroslar’da direnmeyi sürdürüp Uzun Hasan’a sığındılar ve geri dönüş talepleri 1473’te Otlukbeli’ne giden gerilimin bileşenlerinden biri oldu; beyliğin kalıntıları ancak Otlukbeli’nden sonra, 1474’te tasfiye edilebildi.

Kaynaklar neyi kesin, neyi belirsiz bırakıyor?

Yüksek güven düzeyinde olanlar: beyliğin Kastamonu ve Sinop merkezli olması, son hükümdarın İsmâil Bey olması, Sinop’un savaşsız teslim edilmesi, İsmâil Bey’in Rumeli’ye nakledilip 1479’da ölmesi, Kızıl Ahmed Bey’in Akkoyunlu sarayına sığınması ve beyliğin 1461’de sona ermesi.

Düşük güven düzeyinde olanlar: Amasra’nın alınış yılının 1459 mu 1460 mı olduğu; Sinop’un teslim tarihinin gün ve ay olarak kesinliği (yıl konusunda kaynaklar 1461’de birleşir, gün verilmez); teslim görüşmelerinde geçtiği söylenen konuşmalar; Kızıl Ahmed Bey’e teklif edilen dirliğin niteliği; sefere katılan kuvvetin büyüklüğü. Bu noktalarda kaynaklar farklıdır ve sayı veren anlatılar tahmine dayanır.

Sık sorulan sorular

Kaynakça

1. Yaşar Yücel, “Candaroğulları” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 7, İstanbul 1993, s. 146–149.
2. Heath W. Lowry – Feridun Emecen, “Trabzon” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 41, İstanbul 2012, s. 296–301 (1461 seferinin Trabzon safhası).
3. TDV İslâm Ansiklopedisi, “Amasra” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi (Amasra’nın Ceneviz dönemi, teslimi ve fetih sonrası iskânı için; TDV “Candaroğulları” maddesi Amasra’dan söz etmez).
4. Yaşar Yücel, Anadolu Beylikleri Hakkında Araştırmalar I: Çoban-Oğulları Beyliği, Candar-Oğulları Beyliği, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1991.
5. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu Devletleri, Türk Tarih Kurumu, Ankara (beyliğin siyasî tarihi ve tasfiyesi).
6. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, c. II, Türk Tarih Kurumu, Ankara (Fatih dönemi Anadolu ve Karadeniz seferleri).
7. Halil İnalcık, Osmanlı İmparatorluğu: Klâsik Çağ 1300-1600, çev. Ruşen Sezer, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul (beyliklerin tasfiyesi, istimâlet ve merkezîleşme çerçevesi).
8. Âşıkpaşazâde, Tevârîh-i Âl-i Osmân (birincil kaynak; Sinop’un teslimi ve İsmâil Bey ile yapılan görüşmeye dair çağdaş anlatı).