Fatih Külliyesi

Fatih Külliyesi Nedir?

Fatih Külliyesi, Fatih Sultan Mehmed’in İstanbul’un fethinden sonra şehrin iç tepelerinden birinde kurdurduğu yapı topluluğudur. Bir külliye, tek bir cami değil; caminin çevresine planlı biçimde yerleştirilmiş eğitim, sağlık, barınma ve beslenme birimlerinin oluşturduğu bütündür. Fatih Külliyesi bu programın Osmanlı başkentindeki ilk büyük ölçekli uygulamasıdır. Padişahın yapı faaliyeti fetihten önce Boğaz kıyısındaki Rumeli Hisarı ile başlamış, fetihten sonra Topkapı Sarayı ve bu külliye ile sürmüştür.

Semavi Eyice’nin TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki maddesine göre külliye, cami çevresinde sekiz büyük medrese, bunların yamaç tarafında yer alan tetimme medreseleri, tabhâne, dârüşşifâ, imaret, kervansaray, kütüphane, hamam, muvakkithâne ve bir çarşı ile türbelerden oluşuyordu. Yapılar caminin çevresinde simetrik bir düzen içinde konumlandırılmıştı; bu simetri, sonraki Osmanlı külliyelerinde de tekrarlanan bir tasarım tercihi hâline geldi.

Yer Seçimi ve Şehrin Yeniden Kuruluşu

Külliyenin kurulduğu tepe, Bizans döneminde imparator mezarlarının bulunduğu Havâriyyûn Kilisesi’nin yeriydi. Kilise fetih sırasında zaten harap durumdaydı ve inşaattan önce ortadan kalkmıştır. Çiğdem Kafescioğlu’nun fetih sonrası İstanbul’un yeniden kuruluşunu konu alan çalışması, bu yer seçimini şehrin anıtsal topografyasının yeni başkente göre yeniden düzenlenmesi çerçevesinde ele alır: külliye, hem şehrin siluetinde görülebilecek bir noktaya hem de yeni bir mahallenin çekirdeğini kuracak bir konuma yerleştirilmiştir.

Buradaki mekanizma yalnız simgesel değildir. Fetihten sonra nüfusu azalmış bir şehirde külliye, çevresine mahalle çeken bir iskân aracıydı: imaret yemek dağıtıyor, medrese öğrenci ve hoca getiriyor, dârüşşifâ hasta kabul ediyor, çarşı ve hamam gündelik hayatı bir noktada topluyordu. Halil İnalcık’ın klasik dönem çözümlemesinde vurguladığı gibi, Osmanlı şehir düzeninde vakıf yerleşkesi çoğu zaman mahalleden önce gelir; mahalle onun çevresinde oluşur.

İnşa Takvimi ve Mimarı

Eyice’nin verdiği takvim şöyledir: inşaat 867 Cemâziyelâhirinde (Mart 1463) başlamış, 875 Recebinde (Aralık 1470) tamamlanmıştır. Yani yerleşke yaklaşık sekiz yılda kurulmuştur.

Külliyenin mimarı, araştırmalarda Atik Sinan olarak kabul edilir. Daha eski literatürde geçen ve mimarı “Hristodulos” adlı bir Rum olarak gösteren iddia, Eyice’nin maddesinde kabul görmemektedir. Atik Sinan’ın adı çevresinde dolaşan, padişahın yapıdan hoşnut kalmayıp mimarın elini kestirdiğine dair anlatı ise bir rivayettir; belgeye dayanmaz ve bu sayfada tarihsel bilgi olarak kullanılmamıştır. Bu tür anlatılar, büyük yapıların çevresinde sonradan oluşan halk hikâyeciliğinin tipik örnekleridir.

Aynı isim karışıklığına dikkat edilmelidir: Atik Sinan, bir yüzyıl sonra yaşayan Mimar Sinan değildir. İkisi farklı kişilerdir ve eserleri karıştırılmamalıdır.

Külliyeyi Oluşturan Yapılar

Külliyenin çekirdeği camidir; fakat asıl ayırt edici yanı çevresindeki birimlerdir.

• Sekiz büyük medrese: Caminin iki yanında, Karadeniz ve Akdeniz tarafı diye anılan iki grup hâlinde dörder dörder dizilmişti. Eyice’nin kaydettiğine göre her medresede on dokuz hücre ve kubbeli birer dershane-mescid bulunuyordu. Bu sekiz medrese, kurum olarak Sahn-ı Semân adıyla anılır.
• Tetimme medreseleri: Yamaç tarafındaki, daha küçük ölçekli hazırlık medreseleri. Sahn’a girecek öğrenciler burada yetiştirilirdi.
• Dârüşşifâ: Hastane. Vakıf düzeni içinde hekim, cerrah, göz hekimi ve hizmet kadrosu istihdam eden bir birimdi.
• Tabhâne: Yolcuların ve dervişlerin belirli bir süre kalabildiği misafirhane.
• İmaret: Aşevi. Medrese öğrencilerine, görevlilere ve ihtiyaç sahiplerine yemek dağıtırdı.
• Kervansaray, hamam, muvakkithâne ve çarşı: Hem yerleşkenin ihtiyacını karşılayan hem de vakfa gelir getiren birimler.
• Kütüphane ve türbeler: Külliyenin kitap koleksiyonu ve hazîre.

Vakıf: Külliyeyi Ayakta Tutan Düzen

Böyle bir yerleşkenin asıl sorusu “kim yaptırdı” değil, “nasıl yaşadı”dır. Cevap vakıf düzenindedir. Külliyenin giderleri, kurucusunun vakfettiği gelir kaynaklarıyla karşılanırdı: dükkânlar, hanlar, hamamlar ve köy gelirleri akar olarak vakfa bağlanır; toplanan gelir vakfiyede yazılı kalemlere göre dağıtılırdı. Vakfiye yalnız bir bağış belgesi değil, aynı zamanda kurumun işletme yönetmeliğidir: hangi görevlinin günde kaç akçe alacağı, imarette hangi öğünün pişeceği, öğrencilere ne verileceği ve denetimin kimde olacağı orada yazılıdır.

Bu düzen külliyenin yüzyıllarca ayakta kalmasını sağladığı gibi zayıflığını da açıklar. Vakfın gelir kaynakları değer kaybettiğinde, savaş veya salgın nedeniyle akarlar boşaldığında ya da para değeri düştüğünde kurumun kadrosu ve hizmeti de daralırdı. Osmanlı eğitim ve sağlık kurumlarının uzun vadeli seyri, mimarlık tarihinden çok bu iktisadî mekanizmayla açıklanır.

Dârüşşifâ, İmaret ve Gündelik İşleyiş

Külliyenin en az anıtsal olan birimleri, aslında onun kurum niteliğini en iyi gösteren yerleridir. Dârüşşifâ bir hayır kurumu olduğu kadar kadrolu bir sağlık birimiydi: hekim, cerrah, göz hekimi, eczacı ve hizmetliler vakfiyede tanımlı görevlerle çalışır, ilâç ve gıda gideri vakıf gelirinden karşılanırdı. Hastanın ödeme yapmaması bir hayır jesti değil, kurumun kuruluş şartıydı.

İmaret de aynı mantıkla işliyordu. Günde belirli öğünlerde pişen yemek önce külliyenin kendi kadrosuna ve medrese öğrencilerine, sonra tabhânede kalan yolculara ve mahalledeki ihtiyaç sahiplerine dağıtılırdı. Bu dağıtımın sırası ve miktarı da vakfiyede yazılıydı. Böylece külliye, çevresindeki nüfusun bir bölümünü doğrudan besleyen bir merkez hâline geliyor; bu da fetihten sonra boşalmış bir şehirde iskânı hızlandıran etkenlerden biri oluyordu.

Kütüphane de aynı vakıf mantığıyla kurulmuştu. Kitaplar bir kişiye değil vakfa aitti; kullanım şartları, ödünç verilip verilemeyeceği ve hâfız-ı kütübün sorumluluğu vakfiyede belirlenirdi. Bu yüzden Osmanlı kütüphaneleri, koleksiyonun kurucusunun ölümünden sonra da dağılmadan kalabilmiştir. Külliyenin kitaplığı, medrese müfredatında okutulan metinleri hücrelerdeki öğrencilere ulaştıran pratik bir birimdi; süs değil, öğretimin işleyen bir parçasıydı.

Tabhâne ise bugünkü anlamıyla bir otel değil, belirli bir süreyle sınırlı konaklama sunan bir birimdi. Yolcular, dervişler ve şehre yeni gelenler burada birkaç gün kalabilir, sonra ya şehre yerleşir ya da yollarına devam ederdi. Kervansaray, hamam ve çarşı ise hem bu hareketliliği karşılıyor hem de kiralarıyla vakfa gelir üretiyordu; yani külliye kendi giderinin bir kısmını kendi ürettiği ticarî hareketten karşılıyordu.

Sonraki Külliyeler İçin Model

Fatih Külliyesi’nin Osmanlı mimarlık tarihindeki yeri, tek tek yapılarının niteliğinden çok kurduğu programdan gelir. Cami merkezde, eğitim birimleri iki yanda simetrik, hizmet birimleri alt kotta ve türbeler hazîrede toplanmış bir yerleşke düzeni burada denenmiştir. Doğan Kuban’ın Osmanlı mimarisi üzerine incelemesi, bu düzenin sonraki büyük külliyelerde tekrar edildiğini ve ölçek büyüdükçe geliştirildiğini kaydeder.

Nitekim bir yüzyıl sonra Süleymaniye Külliyesi, aynı program mantığını daha büyük ölçekte ve daha olgun bir mimari dille kurar. Aradaki fark yalnız boyut değildir: Süleymaniye’de medreselerin dereceleri de yükseltilmiş, böylece yapı programı ile ilmiye hiyerarşisi birlikte yeniden düzenlenmiştir. Bu, Osmanlı’da bir külliyenin hiçbir zaman salt mimari bir karar olmadığını gösterir.

1766 Depremi ve Yeniden İnşa

Cami, tarihi boyunca birden çok deprem ve onarım geçirdi. Eyice’nin maddesine göre 1509’daki, kaynaklarda “küçük kıyamet” diye anılan büyük depremde kubbe ve sütunlar zarar gördü; 1557 ve 1754’te de hasar kayıtları vardır. Belirleyici olay ise 22 Mayıs 1766 depremidir: caminin büyük kubbesi tamamen çökmüştür.

Yeniden inşa Sultan III. Mustafa devrinde yapıldı. Çalışma 4 Rebîülevvel 1181’de (31 Temmuz 1767) başladı ve 1185 Muharreminde (Nisan 1771) tamamlandı; işin başında Sarım İbrâhim Efendi ve İzzet Mehmed Bey vardı. Bu tarihler önemlidir: bugün Fatih Camii adıyla bilinen yapı, 15. yüzyıl camisi değil 18. yüzyıl camisidir.

İlk Cami ile Bugünkü Cami Arasındaki Fark

İki yapı arasındaki fark yalnız tarih değil, örtü sistemidir. Eyice’ye göre 15. yüzyıl camisi, mihrap yönünde tek bir yarım kubbenin desteklediği büyük bir merkezî kubbeye sahipti. 1771’de tamamlanan yapı ise merkezî kubbenin dört yönden yarım kubbelerle desteklendiği farklı bir şema kullanır. Doğan Kuban’ın Osmanlı mimarisi üzerine incelemesi, ilk yapının kendi döneminde denenen büyük ölçekli bir çözüm olduğunu, 18. yüzyıl yapısının ise klasik dönemde olgunlaşmış şemaya döndüğünü kaydeder.

Bu yüzden Fatih Camii’nin bugünkü hâline bakarak 15. yüzyıl Osmanlı mimarisi hakkında hüküm vermek yanıltıcıdır. İlk yapının görünümü büyük ölçüde çizim, minyatür ve yazılı tasvirlerden çıkarılmaya çalışılır; bu çıkarımlar da tartışmalıdır.

Türbeler ve Hazîre

Külliyenin hazîresinde Fatih Sultan Mehmed’in türbesi bulunur. Karşısında, oğlu II. Bayezid’in annesi Gülbahar Hatun’un sekizgen planlı türbesi yer alır. Alana sonraki yüzyıllarda başka türbeler de eklendi: II. Mahmud’un annesi Nakşidil Vâlide Sultan’ın türbesi 19. yüzyılda, Gazi Osman Paşa’nınki ise daha geç bir tarihte yapılmıştır. Fatih’in türbesinin 1766 sonrası onarımlarda yerinin değişip değişmediği kaynaklarda tartışılan bir noktadır.

Külliyenin Bugünkü Durumu

Yerleşkenin tamamı ayakta değildir. Eyice’nin kaydettiğine göre 1918 yangınları ve 20. yüzyıldaki imar çalışmaları sırasında birçok birim yıkılmış ya da büyük ölçüde değişmiştir; dârüşşifâ, tabhâne ve kervansaray gibi yapılar bugün özgün hâliyle görülemez. Buna karşılık cami, medrese bloklarının bir bölümü ve türbeler ziyaret edilebilen yapılar olarak varlığını sürdürür. Külliyenin çevresinde oluşan mahalle ve semt de adını buradan alır.

Tartışmalı ve Bilinmeyen Noktalar

• İlk caminin görünümü: 1766 öncesi yapının ayrıntılı planı ve yüksekliği kesin olarak bilinmemektedir; mevcut yorumlar dolaylı kaynaklara dayanır.
• Mimarın kimliği: Atik Sinan kabul edilen addır; eski literatürdeki “Hristodulos” iddiası desteklenmemektedir. Mimarın elinin kestirildiği anlatısı rivayettir.
• Fatih’in türbesinin yeri: 1766 sonrası onarımlarda yerinin korunup korunmadığı tartışılır.
• Yıkılan birimler: Kaybolan yapıların özgün ölçüleri ve iç düzeni çoğu durumda kesin olarak belirlenememektedir.

Sık Sorulan Sorular

Kaynakça

• Semavi Eyice, “Fâtih Camii ve Külliyesi” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 12, İstanbul, 1995, s. 244–249.
• Çiğdem Kafescioğlu, Constantinopolis/Istanbul: Cultural Encounter, Imperial Vision, and the Construction of the Ottoman Capital, The Pennsylvania State University Press, University Park, 2009.
• Doğan Kuban, Osmanlı Mimarisi, YEM Yayın, İstanbul, 2007.
• Fahri Unan, “Sahn-ı Semân” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 35, İstanbul, 2008, s. 532–534.
• Halil İnalcık, The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600, Weidenfeld & Nicolson, Londra, 1973.