Melîhî Kimdir
Melîhî, on beşinci yüzyılda yaşamış, şiirleri ve sohbetiyle Fatih Sultan Mehmed çevresinde tanınmış bir divan şairidir. Hakkındaki bilgiler, kendi kaleminden çıkmış bir hayat hikâyesinden çok şair tezkirelerine ve şiir mecmualarına dayanır. Latîfî onu bilgisiyle hükümdarın yakın meclisine girebilmiş bir şair olarak anlatır. Bu edebî çevre içindeki yeri ile kişiliği hakkında sonradan aktarılan nükteleri birbirinden ayırmak gerekir. Bir tezkirede uzun bir hikâyeyle anılması, hikâyedeki bütün konuşmaların aynen gerçekleştiğini göstermez.
Kimliği ve Öğrenimi
Melîhî'nin asıl adı ve doğum tarihi bilinmemektedir. Memleketi hakkında kaynaklar birleşmez: Tokat, Kastamonu ve Sinop adları geçer. Muharrem Ergin eski kaynakların çoğunluğunu izleyerek Tokat görüşünü benimserken Mehmet Fatih Köksal'ın güncel sözlük maddesi belirsizliği korur. Bu nedenle tek bir şehri kesin doğum yeri olarak vermek uygun değildir. Ailesi, eşi ve çocukları hakkında da burada kullanılan kaynaklarla güvenilir bir künye kurulamamaktadır.
Ergin'in tezkirelerden aktardığı öğrenim çizgisi Anadolu'dan İran'a uzanır; Horasan'da Molla Câmî ile aynı öğrenim çevresinde bulunduğu anlatılır. Bu bilgi bir seyahat günlüğüne değil biyografi geleneğine dayanır. Eğitim gördüğü kurumların adları ile yolculuklarının başlangıç ve bitiş tarihleri açık değildir. Kaynakların ilim sahibi bir kişi olarak tanıttığı Melîhî'yi, kesin tarihi bilinen görevlerle donatılmış bir devlet adamı gibi sunmamak gerekir.
Fatih Çevresi ve Şiir Meclisleri
Latîfî, Melîhî'nin Ahmed Paşa ile aynı dönemde yaşadığını ve onunla sohbet ettiğini kaydeder. Anlatıya göre çeşitli alanlardaki bilgisi, Ahmed Paşa'nın aracılığıyla Sultan Mehmed'in özel meclisine alınmasını sağlar. Bu yakınlık, şairin saray çevresindeki edebiyat ilişkileri bakımından önemlidir. Bununla birlikte bir sohbet meclisine katılmak ile belirli bir idarî makamı yürütmek aynı şey değildir; eldeki kayıtlardan hareketle ona sürekli ve ayrıntıları bilinen bir resmî görev atfedilemez.
Tezkirenin şair hakkında verdiği bilgiler yalnız içki hikâyelerinden oluşmaz. Latîfî, onun şiirin bilgisine hâkim olduğunu, şairlerle edebî sanatlar ve anlatım meseleleri üzerine konuştuğunu da belirtir. Bu kayıt, Melîhî'nin çevresinde nasıl bir yetkinlikle tanındığını gösterir. Sarayla ilişkisini değerlendirirken nükteler kadar bu edebî faaliyet de dikkate alınmalıdır. Melîhî'nin önemi, hükümdarla arasında geçtiği söylenen tek bir konuşmaya indirgenemez.
Aynı Mahlası Taşıyan Kayıtlar
Melîhî bir mahlastır; aynı mahlasın birden fazla biyografik kayıtta görülmesi mümkündür. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'nde, Garîbî Tezkiresi'ne dayanılarak hazırlanan ve Gelibolulu, derviş tavırlı bir Melîhî'yi anlatan ayrı bir madde de bulunur. Buradaki kayıt Fatih'in sohbet çevresiyle ilişkilendirilen şaire ayrılmıştır. Gelibolu bilgisi, sözlükte başka bir madde altında geçtiği için bu kişinin kesin memleketiymiş gibi eklenmemiştir. Ortak mahlas veya benzer şiir örnekleri, iki biyografiyi otomatik olarak birleştirmek için yeterli değildir. Böyle bir kimlik eşleştirmesi, tezkirelerin ve şiir atıflarının ayrıca karşılaştırılmasını gerektirir.
Şiirleri Nasıl Korundu
Melîhî'ye ait toplu ve düzenli bir divanın bugün bilindiği söylenemez. Şiirlerinin izleri farklı mecmualarda takip edilir. Ergin'in çalışması, bu dağınık malzemeyi bir araya getirmenin neden gerekli olduğunu özellikle gösterir. Bir şairin şiirleri kendi adıyla hazırlanmış tek bir kitapta bulunmayabilir; başka derleyicilerin seçtiği metinler onun edebî varlığını koruyabilir.
Bu noktada nazire mecmuaları önem taşır. Aynı nazım çevresindeki şiirleri bir araya getiren derlemeler, Melîhî'nin eserlerine ulaşmanın başlıca yollarındandır. Araştırmalarda Eğridirli Hacı Kemal'in Câmiu'n-Nezâir'i ile Edirneli Nazmî'nin Mecmau'n-Nezâir'i gibi eserler incelenmiştir. Erken araştırmalardaki şiir sayıları ile sonraki tespitler birebir örtüşmediğinden, bütün şiirlerinin kesin toplamını veren bir rakam kullanılmamıştır. Mecmuadaki her atfı değerlendirmek, metnin hangi nüshada ve hangi mahlasla kaydedildiğini denetlemeyi gerektirir.
Latîfî'nin maddesi, şairin şiir bilgisinden söz etmekle kalmaz; şiir örnekleri de verir. Bunlar arasında gazel beyitleri ve harf sırasına göre düzenlenmiş bir kasideye bağlanan parçalar bulunur. Bu örnekler, biyografideki nüktelerden farklı bir malzeme grubudur. Araştırmada bir yandan şairin yaşantısına dair anlatılar, diğer yandan ona atfedilen metinler değerlendirilir. Atıf kaydı korunurken her şiirin bütün nüshalarının karşılaştırılmış olduğu ileri sürülmez. Derlemenin tanıklığı, eldeki metnin kaynağını gösterir; günümüze ulaşmış eksiksiz bir divanın yerini tutmaz.
Tezkirelerdeki Nükteler ve Kaynak Sınırı
Latîfî'nin Melîhî maddesinde içkiye düşkünlük, tövbe, hükümdarın uyarısı ve şairin hazırcevaplığı etrafında kurulmuş uzun bir anlatı vardır. Saraydan uzaklaşması, Tahtakale'de aranması ve bir söz oyunuyla bağışlanması bu anlatının parçalarıdır. Metin, şairin davranışını ahlâkî değerlendirmeler ve benzetmelerle birlikte sunar. Dolayısıyla buradaki sahneler bir duruşma tutanağı ya da günü gününe tutulmuş kayıt gibi okunamaz.
Bu rivayetler Melîhî'nin sonraki edebiyat hafızasında nasıl tasvir edildiğini anlamaya yarar; ancak konuşmaların kelimesi kelimesine doğruluğunu veya bütün ayrıntıların gerçekleştiğini tek başına kanıtlamaz. Özellikle bir kişinin sağlığına dair teşhis çıkarmak, ölüm nedenini kesinleştirmek veya hükümdarın ceza kararını bağımsız belgeyle doğrulanmış gibi anlatmak doğru değildir. Aynı hikâyenin daha sonraki kitaplarda tekrarlanması da mutlaka birbirinden bağımsız tanıklıklar bulunduğu anlamına gelmez.
Ölümü ve Açık Kalan Bilgiler
Köksal'ın aktardığı Riyâzî kaydı, Melîhî'nin ölümünü II. Bayezid devrinde hicrî 900, miladî 1494–1495 dolaylarına yerleştirir. Bu yaklaşık tarihtir; kesin gün ve ay verilmemelidir. Ölüm sebebi, mezarının yeri ve aile ilişkileri de burada kesinleştirilmemiştir. Kalıcı bir başvuru kaydında bu boşlukları rivayetle doldurmak yerine bilginin sınırını göstermek, Melîhî'nin şiir çevresindeki yerini daha açık değerlendirmeyi sağlar.
Kaynakça
- Mehmet Fatih Köksal, “Melîhî” maddesi, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, 2013; güncelleme 2020.
- Muharrem Ergin, “Melîhî”, Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, c. 2, sy. 1–2, s. 59–78. Biyografi ve kaynak değerlendirmesi için özellikle s. 59–63.
- Latîfî, Tezkiretü'ş-Şu'arâ ve Tabsıratü'n-Nuzamâ, hazırlayan Rıdvan Canım, Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2018, “Melîhî” bölümü, s. 490–494.
- Hulusi Eren, “Melîhî” maddesi, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, 2016; Gelibolulu şaire ilişkin ayrı kayıt, kimlik ayrımı için.