Tanzimat'ın Hazırlıkları ve Mustafa Reşid Paşa
Tanzimat Fermanı, II. Mahmud'un ölümünden sonra 1839'da okunmuş olsa da temellerini II. Mahmud dönemi atmıştır. Bu süreçte en kilit isim, Avrupa'da büyükelçilik görevleri yaparak modern hukuk ve devlet anlayışını özümsemiş diplomat Mustafa Reşid Paşa'dır. Onun hazırladığı ferman, Osmanlı tarihinin en önemli anayasal belgelerinden biri olarak kabul edilmektedir.
Osmanlı modernleşmesinin en kapsamlı ve sistematik adımı olan Tanzimat Fermanı, 3 Kasım 1839'da Gülhane parkında okundu. Ancak bu fermanın arka planı, II. Mahmud'un uzun saltanat dönemine ve bu süreçte yetişen reformcu devlet adamlarının birikimlerine dayanmaktaydı. Tanzimat yalnızca bir belgeden ibaret değil; onlarca yıllık deneyimin, arayışın ve çabanın ürünüydü.
Mustafa Reşid Paşa bu sürecin en merkezi ismi oldu. 1800 yılında İstanbul'da doğan Reşid Paşa, genç yaşta Osmanlı bürokrasisine girdi ve hızla yükseldi. Amasyalı Mehmed Said Pertev Paşa'nın himayesinde yetişen Reşid Paşa, 1820'lerde önemli kâtiplik görevleri üstlendi. Asıl dönüşümü Avrupa'daki büyükelçilik görevleri sırasında yaşadı: Paris ve Londra büyükelçilikleri onu hem Batı hukuk sistemleriyle hem de Avrupa diplomatik anlayışıyla tanıştırdı.
II. Mahmud döneminde Hariciye Nazırı (Dışişleri Bakanı) olan Mustafa Reşid Paşa, Osmanlı Devleti'nin Kavalalı meselesi ve Navarin sonrasında girdiği derin krizi aşmak için köklü bir reform belgesine ihtiyaç olduğunu savundu. Avrupa devletleriyle ilişkilerin yeniden kurulabilmesi için Osmanlı'nın iç yönetimde modern hukuki güvenceleri benimsediğini somut biçimde ortaya koyması gerekiyordu.
Reşid Paşa bu doğrultuda kapsamlı bir metin hazırladı. Metnin özünde üç temel güvence yer alıyordu: Can, mal ve namus güvencesi; düzenli ve herkese açık bir vergi sistemi; adil askere alım düzenlemeleri. Bu güvenceler yalnızca Müslümanlar için değil, Osmanlı uyruğundaki tüm dinlerden bireyler için geçerli olacaktı.
II. Mahmud, bu reformun olgunlaşmakta olduğunu bilerek hayata gözlerini yumdu (Temmuz 1839). Oğlu Sultan Abdülmecid'in tahta çıkmasından kısa süre sonra Mustafa Reşid Paşa fermanı Gülhane parkında, yabancı devlet temsilcilerinin ve halkın gözleri önünde okudu. Bu sahne, Osmanlı-Batı ilişkilerinde yeni bir dönemin sembolik açılışıydı. Tanzimat'ın hazırlıkları II. Mahmud'un ıslahat geleneğinin doğal bir uzantısıydı; Reşid Paşa ise bu köprünün mimarıydı.