Tahta Çıkış: Alemdar Mustafa Paşa ve Sened-i İttifak
Sultan II. Mahmud, 20 Temmuz 1785'te İstanbul'da Sultan I. Abdülhamid'in oğlu olarak dünyaya geldi. 1808'de Alemdar Mustafa Paşa'nın askeri müdahalesiyle kardeşi Sultan IV. Mustafa tahttan indirilerek II. Mahmud padişah ilan edildi. Hanedan içinde hayatta kalan tek erkek şehzade olması, onu kaçınılmaz biçimde tahta taşımıştı. Tahta çıkışının hemen ardından Alemdar Mustafa Paşa sadrazamlığa getirildi ve Osmanlı tarihinin ilk anayasal belgesi sayılabilecek Sened-i İttifak imzalandı. Bu belge, merkezi hükümet ile taşra ayanları arasında karşılıklı haklar ve yükümlülükler çerçevesi çiziyordu. Ancak Alemdar'ın kısa süre sonra Yeniçeri isyanında hayatını kaybetmesi, genç padişahı yalnız bıraktı ve ona reform sürecinin ne kadar zorlu olacağını erken yaşta öğretti.
Yeniçeri Sorunu ve Sabırlı Stratejisi
Sultan II. Mahmud, amcası Sultan III. Selim'in reformları nedeniyle Yeniçerilerce öldürüldüğünü bizzat görmüştü. Bu travmatik deneyim, onun reform stratejisini doğrudan şekillendirdi. Selim'in aceleci yaklaşımının aksine II. Mahmud sabırlı ve hesaplı bir yol izledi. Yeniçeri Ocağı'nın gücünü kırmak için on sekiz yıl boyunca sessizce hazırlık yaptı: güvenilir komutanlar atadı, topçu birliklerini güçlendirdi, ulema ile ittifak kurdu ve halkın Yeniçerilere olan öfkesinin artmasını bekledi. Bu süre zarfında Yeniçerilerin disiplinsizliği, yangın söndürmeye bile gitmemeleri ve İstanbul'daki esnafa yaptıkları zorbalık kamuoyunda derin bir hoşnutsuzluk yaratmıştı. II. Mahmud, doğru zamanı bekleme konusundaki kararlılığıyla tarihe geçti.
Vaka-i Hayriye: Yeniçeri Ocağının Kaldırılması (1826)
15 Haziran 1826'da Sultan II. Mahmud, Avrupa usulü eğitim görecek yeni askeri birliklerin kurulmasını ilan etti. Beklenen tepki geldi: Yeniçeriler kazanlarını devirerek isyan bayrağını açtı. Ancak bu kez padişah hazırlıklıydı. Sancak-ı Şerif çıkarılarak halk ve ulema padişahın yanına çağrıldı. Topçu birlikleri Yeniçeri kışlalarını kuşattı ve ağır top ateşiyle kışlalar yakıldı. Binlerce Yeniçeri hayatını kaybetti, hayatta kalanlar sürgüne gönderildi ya da idam edildi. Beş yüz yılı aşkın tarihe sahip Yeniçeri Ocağı bir günde ortadan kaldırıldı. Bu olay, Osmanlı tarihinde Vaka-i Hayriye — "Hayırlı Olay" — olarak adlandırıldı. Yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye adıyla modern bir ordu kuruldu.
Kavalalı Mehmed Ali Paşa Krizi
Sultan II. Mahmud'un en büyük dış siyasi krizi, Mısır Valisi Kavalalı Mehmed Ali Paşa ile yaşanan çatışma oldu. Mehmed Ali Paşa, Yunan İsyanı'nın bastırılmasında Osmanlı'ya yardım etmiş ancak vaat edilen toprakları alamamıştı. 1831'de oğlu İbrahim Paşa komutasındaki Mısır ordusu Suriye'ye girdi ve 1832'de Konya'da Osmanlı ordusunu ağır bir yenilgiye uğrattı. II. Mahmud, çaresiz kalarak Rusya'dan yardım istemek zorunda kaldı — bu, Osmanlı diplomasisinde büyük bir kırılma noktasıydı. 1833 Kütahya Antlaşması ile Mehmed Ali Paşa'ya geniş topraklar bırakıldı. Kriz, Osmanlı merkezi otoritesinin eyaletler karşısındaki zayıflığını acı biçimde ortaya koydu.
İdari ve Toplumsal Reformlar
Sultan II. Mahmud, askeri reformların ötesinde kapsamlı idari ve toplumsal yenilikler gerçekleştirdi. Divan-ı Hümayun'u kaldırarak yerine Avrupa tarzı bakanlıklar (nazırlıklar) kurdu; Babıâli modern bir hükümet merkezine dönüştürüldü. Posta teşkilatını düzenledi, ilk resmi gazete Takvim-i Vekayi'yi yayımlatarak kamuoyunu bilgilendirme geleneğini başlattı. Kıyafet reformuyla fes giyilmesini zorunlu kıldı; bu adım toplumda büyük tartışmalara yol açtı ancak modernleşmenin simgesi oldu. Nüfus sayımı yaptırdı, tımar sistemini kaldırdı ve mülkiyet düzenlemelerini başlattı. II. Mahmud'un bu reformları, oğlu Sultan Abdülmecid döneminde ilan edilecek Tanzimat Fermanı'nın zeminini hazırladı.
Yunan İsyanı ve Toprak Kayıpları
Sultan II. Mahmud'un saltanatının en acı olaylarından biri 1821'de başlayan Yunan İsyanı'ydı. Mora Yarımadası'nda patlak veren isyan, Avrupalı büyük güçlerin müdahalesiyle uluslararası bir boyut kazandı. 1827 Navarin Deniz Muharebesi'nde Osmanlı-Mısır donanması İngiliz, Fransız ve Rus birleşik kuvvetleri tarafından imha edildi. 1829 Edirne Antlaşması'yla Yunanistan bağımsızlığını fiilen kazandı ve 1830'da resmen tanındı. Bu kayıp, Osmanlı İmparatorluğu'nun Avrupa'daki topraklarının parçalanma sürecinin başlangıcını simgeledi. Aynı dönemde Cezayir 1830'da Fransa tarafından işgal edildi. II. Mahmud, bu kayıpları reform hızını artırmanın gerekçesi olarak kullandı.