Patrona Halil İsyanı (1730)
Lale Devri'ni Bitiren Halk Ayaklanması: Hamam Tellağından İktidar Ortağına
Patrona Halil İsyanı, bir hamam tellağının öncülüğünde başlayan ve kısa sürede binlerce kişiyi kapsayan 1730 İstanbul isyanıdır. İsyan, Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa'nın öldürülmesine ve Sultan III. Ahmed'in tahttan inmesine yol açarak Lale Devri'ni dramatik biçimde sona erdirmiştir.
Patrona Halil İsyanı, 1730'un Eylül ayında İstanbul sokaklarından yükselen bir öfkenin tarihidir. Bu isyanı anlamak için dönemin birikmiş gerilimlerine bakmak gerekir. Lale Devri, saray çevresinde büyük bir refah ve kültürel canlılık yaratmıştı; ancak bu refahın meyvelerinden halkın büyük bölümü nasibini almıyordu. Hayat pahalılığı, giderek ağırlaşan ekonomik koşullar ve İran cephesindeki askerî başarısızlıklar birbiri ardına geldi. Öte yandan Fransa'dan getirtilen uzmanlarla yeniçerilerin eğitiminde değişikliğe gidilmek istenmesi, yeniçeriler arasında da ciddi bir huzursuzluk yarattı. Bu zeminde İbrahim Paşa'nın muarızları kışkırtıcı faaliyetlerini arttırdı; İstanbul'un çeşitli camilerine sloganlar içeren kağıtlar yapıştırıldı.
İsyanın önderliğini üstlenen Patrona Halil, Arnavut asıllı eski bir levenddi. O günlerde Bayezid Hamamı'nda tellak olarak çalışıyordu. Etrafındaki avenesi; Kutucu Hacı Hüseyin, Turşucu İsmail, Ali Usta Karayılan ve diğer mahalle kabadayılarından oluşuyordu. Bu sıradan görünümlü kalabalık, 28 Eylül 1730 sabahı Bayezid Camii'nde yalın kılıç bayrak açtı. "Şer ile davamız vardır, ümmet-i Muhammed'den olanlar dükkânlarını kapatıp bayrak altına gelsin!" diye bağırarak Ayasofya yönünde yürüyüşe geçtiler. İsyan şaşırtıcı bir hızla yayıldı. Ertesi gün yeniçerilerin bir bölümü de saflarına katıldı. İsyancılar devlet büyüklerinden otuz yedi kişinin kellesini istediler.
Sarayda uzun tartışmalar yaşandı. Kalabalığı dağıtmak için asker göndermek yerine müzakere yolu seçildi ve bu zaman kaybı isyanın daha da güçlenmesine yol açtı. Nihayetinde Sultan III. Ahmed, üç kişinin idamını onayladı: Sadrazam İbrahim Paşa, Kaptan-ı Derya ve Sadaret Kethüdası Mustafa Paşa ile Vezir Mehmed Paşa. İbrahim Paşa kendi idamını kabullendi; kaynaklar onun bu kararı hem devlet için hem de isyanı yatıştırmak adına kabul ettiğini aktarır. Sarayda boğulan paşaların cesetleri isyancıların önüne atıldı.
Fakat isyan hâlâ yatışmadı. Âsiler artık padişahın kendisini de hedef alıyordu. Sultan III. Ahmed, isyanın bitmeyeceğini anlayınca tahttan çekilmeye karar verdi. 2 Ekim 1730'da yeğeni Şehzade Mahmud'u yanına çağırdı ve saltanatı ona devretti. Böylece Lale Devri sona erdi; III. Ahmed tahtını ve yirmi yedi yıllık saltanatını İstanbul sokaklarında başlayan bir isyana kaptırdı.
Patrona Halil, isyan sonrasında iyice şımardı. Divan toplantılarına katılıyor, başdefterdarın konağına yerleşiyordu. Yeni padişah I. Mahmud onu ve avanesi, saraya davet ettiği bir toplantıda pusu kurarak ortadan kaldırdı. Böylece isyan figürlerinin de sonu geldi; ancak Lale Devri bir daha geri dönmedi.