Sa'dabad Sarayı ve Kağıthane Eğlenceleri

Sa'dabad Sarayı, Lale Devri denildiğinde akla gelen ilk yapıdır ve bu dönemin hem zarafetini hem de gösterişçi doğasını en iyi yansıtan mekandır. Kağıthane deresinin kıyısına, günümüzde aynı adı taşıyan semtte inşa edilen bu saray, Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa'nın emriyle 1722 yılı civarında yapılmıştır. Fransız Versailles sarayı başta olmak üzere Avrupa saray mimarisi ve bahçe düzenlemesinden ilham alındığı, Yirmisekiz Mehmed Çelebi'nin Paris gözlemlerinin bu mimari anlayışın oluşmasında belirleyici bir rol oynadığı bilinmektedir. Kağıthane deresinin iki yakasına sıralanan köşkler, kasırlar ve güzel bahçeler dönemin mimari coşkusunu yansıtıyordu. Sa'dabad dışında Şerefabad, Bağ-ı Ferah ve Emâbad gibi köşkler de bu dönemde inşa edildi. Her köşk, zarif bahçeleri ve çiçek tarhlarıyla dönemin beğeni anlayışını temsil ediyordu. Lale bahçeleri ise bu mimari tablonun tamamlayıcısıydı; yüzlerce lale türü özenle yetiştirilip sergileniyor, özellikle bahar mevsiminde bu bahçeler gerçek bir çiçek bayramına sahne oluyordu. Gece eğlenceleri Lale Devri'nin toplumsal hayatının merkezini oluşturuyordu. Bahar gecelerinde lale bahçeleri ışıl ışıl aydınlatılıyor; laleler arasına renkli kandiller asılıyor, kaplumbağaların sırtına mum dikilip bahçelerde bırakılıyordu. Bu büyülü tabloya musiki sesleri eşlik ediyor, şiirler okunuyor, ziyafet sofraları kuruluyordu. Kış aylarında ise helva sohbetleri sosyal buluşmaların çerçevesini belirliyordu; bu toplantılara yalnızca saray erkânı değil, esnaf ve halk da katılabiliyordu. Şairin Nedim'in kalemine döktüğü dizelerde Sa'dabad ve Kağıthane'nin coşkusu yaşatılmıştır. "Sünbüllü, gül yanaklı, saadet yüzlü dilberlerin / Şevk ile ettikleri çıkış bu dere boylarıdır" gibi mısralar, dönemin eğlenceli ruhunu ve güzellik anlayışını belgeler niteliktedir. Bununla birlikte bu ihtişamlı tablonun gölgeleri de vardı. Saraydaki gösteriş hayatı ile halkın büyük bölümünün yaşadığı yoksulluk arasındaki derin uçurum, dönemin temel gerilimini oluşturuyordu. Ekmek fiyatlarının yükselmesi, ekonomik sıkıntılar ve İran cephesindeki başarısızlıklar halkın hoşnutsuzluğunu körüklüyordu. Sa'dabad'da süren lüks hayat, isyan ateşini besleyen sosyal yakıtın önemli bir parçasıydı. 1730'da Patrona Halil İsyanı'nın patlak vermesiyle Sa'dabad Sarayı isyancılar tarafından yakılıp yıkıldı; böylece Lale Devri'nin en parlak simgesi de onun sonu oldu.