İbrahim Müteferrika Matbaası (1727)

İbrahim Müteferrika, Osmanlı kültür tarihinin en özgün figürlerinden biridir. Macaristan'ın Transilvanya bölgesinde yaklaşık 1674'te doğduğu tahmin edilen Müteferrika, sonradan İslam'ı kabul etmiş ve Osmanlı hizmetine girmiştir. Osmanlı bürokrasisinde müteferrikalık görevine kadar yükselen ve devlet yazışmalarında kullanılan birçok dili bilen bu çok yönlü adam, zamanla matbaacılığa ilgi duymaya başladı. Avrupa'da Gutenberg'in icat ettiği matbaa tekniği, onun zihninde İslam dünyasının bilgi birikimini yaymak için bir araç olarak şekilleniyordu. 1719-1720'li yıllarda kaleme aldığı risalelerle Osmanlı yöneticilerini matbaanın faydaları konusunda ikna etmeye çalıştı. Bu çabaların karşılığını, Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa'nın desteğiyle aldı. Şeyhülislam Yenişehirli Abdullah Efendi'nin dini kısıtlamalar konusunda endişelerin giderilmesine katkı sağlayan fetvası, kısa süre sonra alındı. Fetva, dini eserler dışındaki Türkçe kitapların basılmasına cevaz veriyordu; dini eserler ise ulemanın denetiminde kalacaktı. Alınan bu izinle İbrahim Müteferrika, Yirmisekiz Çelebizade Said Efendi ile ortak kurduğu matbaayı kendi konağının zemin katında faaliyete geçirdi. 1727'de başlayan bu büyük girişimde ilk basılan eser, Arapça-Türkçe büyük bir sözlük olan Vankulu Lügati oldu. Bunu kısa süre içinde coğrafya, tarih ve dil alanında başka eserler izledi. Katip Çelebi'nin Cihannüma'sı, Kamusu'l-Muhit ve çeşitli tarih kitapları bu matbaanın ilk yıllarında gün yüzüne çıktı. Matbaanın toplumsal etkisi kısa vadede sınırlı kaldı; çünkü üretilen kitap sayısı pek fazla değildi ve okur-yazar nüfus da henüz geniş bir kitleyi oluşturmuyordu. Bununla birlikte sembolik değeri son derece büyüktü. İslam dünyasında yüzyıllarca elle yazılan kitapların mekanik olarak çoğaltılmaya başlanması; bilgi ekonomisinde, eğitimde ve entelektüel dünyanın dönüşümünde köklü bir değişimin habercisiydi. 1730 Patrona Halil İsyanı'nın ardından İbrahim Paşa'nın öldürülmesi ve III. Ahmed'in tahttan çekilmesi, matbaanın faaliyetlerini geçici olarak sekteye uğrattı. Ancak matbaa kapatılmadı; sonraki yıllarda da çalışmayı sürdürdü ve 1742'de İbrahim Müteferrika'nın ölümüne kadar birçok eser daha bastı. Onun kurduğu bu çekirdek kurumun tohumları, ilerleyen yüzyıllarda açılan resmi devlet matbaaları ve yayınevleriyle yeşerecekti. Osmanlı matbaacılığının kurucusu olarak İbrahim Müteferrika, Türk entelektüel tarihinin en köklü isimlerinden biri olarak yerini almıştır.