İstanbul'un Yeniden İmarı ve İskânı

Fethin hemen ardından Sultan II. Mehmed, İstanbul'u Osmanlı İmparatorluğu'nun kalıcı başkenti olarak ilan etti. Edirne'de değil İstanbul'da oturmaya karar veren sultan, bu büyük şehri yeniden yaşanabilir ve mamur bir merkeze dönüştürmek için harekete geçti. Fetih sırasında şehrin nüfusu büyük ölçüde erimişti; surların içinde kalan birkaç bin kişi ya esir alınmış ya da kaçmıştı. Boş kalan binalar, harap hâldeki çarşılar ve terk edilmiş mahalleler acil bir yeniden yapılanmayı zorunlu kılıyordu. Sultan Mehmed iskân politikasını titizlikle planladı. İmparatorluğun dört bir yanından farklı etnik ve dinî topluluklar İstanbul'a davet edildi ya da zorla iskân edildi. Anadolu'dan Türk ve Müslüman aileler, Rumeli'den Hristiyan tebaa, Karadeniz kıyılarından tüccarlar ve zanaatkârlar şehre yerleştirildi. Bu çok katmanlı iskân politikası, İstanbul'u kısa sürede kozmopolit ve dinamik bir şehre dönüştürdü. Sultan ayrıca Rum, Ermeni ve Yahudi toplulukların İstanbul'da kendi mahallelerini kurmasına izin verdi; böylece farklı cemaatler bir arada yaşamayı öğrendi. İmar faaliyetleri son derece hızlı ve kapsamlı bir biçimde yürütüldü. Şehrin her köşesinde inşaat başladı. Önceki dönemde harap olan ya da uzun süredir atıl kalan yapılar onarıldı, yenileri inşa edildi. Çarşılar, hanlar, hamamlar ve kervansaraylar yapıldı; bunlar hem ticaretin canlanmasına hem de şehir hayatının düzenlenmesine katkı sağladı. İstanbul Kapalıçarşı'nın temelleri de bu dönemde atıldı. Su yolları ve altyapı sistemleri de yenilendi. Bizans döneminden kalma sarnıçlar ve su kemerleri onarılarak hizmete sokuldu; yeni su tesisleri inşa edildi. Şehrin farklı semtlerini birbirine bağlayan yollar düzenlendi. Liman ve tersane tesisleri güçlendirildi; Haliç bölgesi ticaret merkezi olarak yeniden yapılandırıldı. Fatih Sultan Mehmed, İstanbul'un imarını yalnızca fiziksel açıdan değil kültürel ve ekonomik açıdan da ele aldı. Şehre yerleşen tüccarlara ayrıcalıklar tanındı; uzak ülkelerden ticaret kafileleri İstanbul'a davet edildi. Bu politikalar sonucunda İstanbul kısa sürede önemli bir ticaret merkezi hâline geldi. Fatih'in ölümünden önce İstanbul'un nüfusunun yüz binleri aştığı tahmin edilmektedir. Yeniden imar sürecinde dinî yapılar özellikle önem kazandı. Sadece Ayasofya değil, şehrin dört bir yanında yeni camiler, mescitler ve medreseler inşa edildi. Bu yapılar hem Müslüman toplulukların ibadet ve eğitim ihtiyaçlarını karşıladı hem de şehrin siluetini Osmanlı kimliğiyle bütünleştirdi. İstanbul, artık yalnızca Osmanlı'nın değil, İslam dünyasının da başkenti olma özelliği kazanıyordu.