Hayatı
Fuzuli'nin asıl adı Mehmed olup 1483 dolaylarında bugünkü Irak topraklarında, Hille veya Kerbela'da dünyaya geldiği bilinmektedir. Türkmen kökenliydi; ancak bölgenin çok dilli ortamında yetişerek hem Türkçe hem Arapça hem de Farsça'da büyük ustalık kazandı. Bağdat 1534'te Osmanlı hâkimiyetine girdiğinde Fuzuli, Kanuni Sultan Süleyman'a kasideler sunarak imparatorluğun kültür çevresine dâhil olmaya çalıştı; ancak beklediği resmî maaş hiçbir zaman düzenli ödenmedi. Bu duruma duyduğu hayal kırıklığını meşhur Şikâyetname adlı mektubuyla dile getirdi.
Divan Şiiri ve Türkçe Divanı
Fuzuli'nin Türkçe Divanı, Osmanlı divan şiiri içinde en çok okunan ve etki bırakan yapıtlar arasında yer alır. Gazelleri özellikle tasavvufi aşkı ve beşeri sevgiyi iç içe işlemesiyle öne çıkar. Divan şiirinin matematiği sayılan aruz vezni, Fuzuli'nin elinde son derece akıcı bir biçim kazandı. Farsça ve Arapça divan yazarak her üç dilde de yüksek edebî seviyeye ulaştığını kanıtladı.
Leyla ile Mecnun
Fuzuli'nin başyapıtı olan Leyla ile Mecnun mesnevisi, 1535'te tamamlandı. Arap geleneğinden alınan ve Nizami başta olmak üzere pek çok şair tarafından işlenen bu aşk efsanesini Fuzuli özgün bir Türkçe anlatıya dönüştürdü. Mecnun'un Leyla'ya duyduğu yoğun ve karşılıksız aşk, tasavvufî boyutuyla ilahi aşkın sembolü olarak sunulur. Eserin en belirgin özelliği, aşkı acıyla özdeşleştiren lirik yoğunluğu ve Fuzuli'nin kendi sesini kahramanın sesine bütünleştirme biçimidir.
Mirası
Fuzuli'nin etkisi yüzyıllar boyunca sürdü. Hem Osmanlı-Türk hem Azeri hem de Irak Türk edebiyatı onun mirasını sahiplendi. Günümüzde de gazelleri ve Leyla ile Mecnun'dan seçilen parçalar edebiyat öğretiminde ve müzik geleneğinde yaşamaktadır.