Kuruluşu
İznik Orhaniye Medresesi, 1331 yılında İznik'in Fethi'nin ardından Orhan Gazi tarafından kurulmuştur. Osmanlı Devleti'nin inşa ettirdiği ilk medrese olması bakımından olağanüstü bir tarihî öneme sahiptir. Orhan Gazi, İznik'i yalnızca askeri bir zaferle yetinmeyip burayı bir ilim merkezi haline getirmek istemiştir. Bu karar, Osmanlı'nın ilme ve eğitime verdiği değerin en somut göstergesidir.
İlk Müderris: Davud-ı Kayseri
Orhan Gazi, medresenin başına dönemin en büyük alimlerinden biri olan Davud-ı Kayseri'yi atadı. Kayserili olan bu büyük alim, felsefe, tasavvuf, kelam ve mantık alanlarında dersler vererek Osmanlı ilim geleneğinin temellerini attı. Davud-ı Kayseri'nin İbn Arabi şerhleri, İslam dünyasında büyük yankı uyandırdı. Onun İznik'teki müderrisliği, Osmanlı medrese sisteminin İlk Osmanlı Medrese Sistemi'nin başlangıç noktası olarak kabul edilir.
Mimari Özellikleri
İznik Orhaniye Medresesi, erken Osmanlı medrese mimarisinin öncü örneğidir. Avlulu medrese planına sahip olan yapıda, merkezi bir avlunun etrafına dizilmiş öğrenci hücreleri ve dershane bölümleri bulunmaktadır. Yapıda kesme taş ve tuğla kullanılmıştır. Selçuklu medrese geleneğinden etkilenen bu plan, sonraki Osmanlı medreselerinin temelini oluşturmuştur.
Eğitim Faaliyetleri
İznik Orhaniye Medresesi'nde verilen eğitim, dönemin İslam dünyasındaki en ileri düzeydeydi. Tefsir, hadis, fıkıh gibi dini ilimlerin yanı sıra felsefe, mantık, astronomi ve matematik gibi akli ilimler de okutulmaktaydı. Davud-ı Kayseri'nin tasavvufi yaklaşımı, medresedeki eğitime farklı bir boyut kazandırdı. Geyikli Baba gibi halk dervişlerinin tekke eğitimi ile medrese eğitimi, Orhan Gazi döneminde yan yana var olmuştur.
Osmanlı Eğitim Sistemine Etkisi
İznik Orhaniye Medresesi, Osmanlı eğitim sisteminin doğduğu yer olarak kabul edilir. Burada başlayan eğitim geleneği, Sultan I. Murad döneminde Bursa'daki medreselerle genişledi ve Fatih Sultan Mehmed döneminde Sahn-ı Seman medreseleriyle zirvesine ulaştı. Nilüfer Hatun'un da medresenin vakıflarına destek sağladığı bilinmektedir. Orhan Gazi'nin eğitime olan bu yatırımı, Osmanlı Devleti'nin asırlarca sürecek ilmi geleneğinin başlangıcıdır.
Günümüzdeki Durumu
İznik Orhaniye Medresesi, günümüzde harap durumda olmakla birlikte temel yapı kalıntıları hâlâ ayaktadır. Bursa Orhan Gazi Camii ile birlikte Orhan Gazi döneminin mimari mirasının en önemli unsurlarından biridir. Restorasyonu ve korunması için çeşitli çalışmalar yapılmaktadır. Osmanlı kültür tarihinin bu ilk eğitim kurumu, UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ndeki İznik yapıları arasında yer almaktadır.