Şehzade Mahmud kimdir?
Şehzade Mahmud, Kanuni Sultan Süleyman’ın 1520’de tahta çıktığında hayatta olan en büyük oğludur. Yaklaşık 1512’de, babasının sancak beyi olarak görev yaptığı Manisa’da doğdu; Ekim 1521’de İstanbul’daki çiçek salgınında, dokuz yaşı civarında öldü. Hakkında bilinenler azdır. Yine de ölümü, hanedan içindeki büyüklük sırasını bir sonbaharda değiştirmiş; babasının en büyük oğlu unvanı bir başkasına geçmiştir.
Doğumu ve annesi
Mahmud’un doğumu için verilen yaklaşık 1512 tarihi, babasının Manisa sancakbeyliği dönemi ve yaş kayıtları üzerinden yapılan bir hesaplamadır; gün ve ay bilgisi hiçbir güvenilir kaynakta yoktur. Bu nedenle künyede tarih “yaklaşık” olarak verilir.
Annesi hakkındaki dürüst cevap şudur: adı bilinmiyor. Harem üzerine yapılan arşiv çalışmaları, saray ödenek defterlerinde bu hanımın kendi adıyla değil yalnız “Şehzade Mahmud’un annesi” sıfatıyla kaydedildiğini ortaya koymuştur. Popüler yayınlarda ve dizi evreninde ona verilen adlar belgeye dayanmaz; bazı sitelerde gerçek bir isim sanılan “Fülâne Hatun” ifadesi ise tarihçilerin adı bilinmeyen kişiler için kullandığı teknik bir yer tutucudur, özel ad değildir. Mahidevran Şehzade Mustafa’nın, Hürrem Sultan ise daha sonra doğan çocukların annesidir; ikisinin de Mahmud’la annelik bağı yoktur.
Babasının cülusunda en büyük şehzade
Eylül 1520’de Yavuz Sultan Selim ölüp Süleyman tahta çıktığında hayatta üç oğlu vardı: Mahmud (yaklaşık 1512 doğumlu), Mahidevran’ın oğlu Mustafa (1515) ve Murad (1519). Hürrem Sultan’ın ilk oğlu Mehmed’in doğum tarihi ise literatürde tartışmalıdır; TDV İslâm Ansiklopedisi, doğum haberinin padişaha Rodos kuşatması sırasında ulaştığını kaydeder. Bu tabloda Mahmud padişahın en büyük oğluydu; Osmanlı’da sabit bir veliahtlık kurumu ise yoktu.
1521 çiçek salgını ve ölümü
1521 sonbaharında, Belgrad seferinin dönüş aylarında İstanbul’da bir salgın baş gösterdi. Dönemin kayıtları hastalığı çocukları vuran çiçek olarak tanımlar. Şehzade Mahmud 29 Ekim 1521’de öldü; küçük kardeşi Şehzade Murad da aynı salgında, kısa bir aralıkla hayatını kaybetti. Feridun Emecen’in TDV İslâm Ansiklopedisi maddesindeki ifadeyle, “geriye sadece altı yaşındaki Mustafa kalmıştır”.
Veraset açısından önemi
Mahmud ve Murad’ın ölümü, Mahidevran’ın oğlu Mustafa’yı padişahın hayattaki en büyük oğlu konumuna getirdi. Sonraki yıllarda Hürrem Sultan’ın oğulları büyüdükçe veraset tablosu yeniden şekillendi; Şehzade Mustafa ise 1553’te babasının emriyle idam edilecekti. Tarih “Mahmud yaşasaydı ne olurdu” sorusuna cevap veremez; kaynakların izin verdiği güvenli tespit, 1521 salgınının hanedan içindeki büyüklük sırasını değiştirdiğidir.
Bu, erken yaşta ölen şehzadelerin Osmanlı tarihindeki genel rolünü de hatırlatır. Belirli bir vâris kuralının bulunmadığı bir düzende, hayatta kalan her şehzade veraset denkleminin bir parçasıydı; bir çocuğun hastalıktan ölmesi bile, on yıllar sonrasının taht mücadelesini biçimlendirebiliyordu. Mahmud gibi küçük yaşta ölen şehzadeler, kendi başlarına bir iz bırakmasalar da, hanedanın büyüklük sırasını değiştirdikleri için tarihsel olarak anlamlıdır.
Bu sayfanın bir künye olarak değeri de buradadır: adı çoğunlukla yalnız bir tarih listesinde geçen bir şehzadeyi, kaynakların elverdiği ölçüde ve abartmadan kaydetmek. Hakkında az şey bilinen kişileri “bilinmiyor” diyerek dürüstçe anmak, olmayan ayrıntıları uydurmaktan her zaman daha sağlamdır.
Kabri
Şehzade Mahmud, İstanbul’da babasının Yavuz Sultan Selim adına yaptırdığı külliyenin haziresindeki Şehzadeler Türbesi’nde yatmaktadır. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin külliye maddesine göre bu türbede Kanuni’nin oğulları Murad, Mahmud ve Abdullah ile kızları Hatice ve Hafsa birlikte gömülüdür. Erken yaşta ölen kardeşlerin aynı türbede toplanması, dönemin hanedan defin geleneğini de yansıtır.
Bu türbenin bir başka anlamı, çoğu genç yaşta ölmüş şehzade ve sultanların adlarını bir arada tutmasıdır. Haklarında ayrıntılı kaynak bulunmayan bu kişilerin varlığı, büyük ölçüde bu tür türbe kayıtları ve kitabeler sayesinde bilinir; taş, çoğu zaman metnin bıraktığı boşluğu dolduran tek tanıktır.
Sık sorulan sorular
Şehzade Mahmud’un annesi kimdir?
Bilinmiyor. Arşiv defterlerinde adı değil yalnız “Şehzade Mahmud’un annesi” sıfatı geçer. Dizilerde ve popüler sitelerde verilen adlar belgeye dayanmaz.
Şehzade Mahmud kaç yaşında ve neden öldü?
Yaklaşık dokuz yaşında, 29 Ekim 1521’de, İstanbul’daki çiçek salgınında öldü. Kardeşi Şehzade Murad da aynı salgında hayatını kaybetti.
Şehzade Mahmud nerede gömülüdür?
İstanbul’da Yavuz Sultan Selim Camii haziresindeki Şehzadeler Türbesi’nde; kardeşleri Murad ve Abdullah ile birlikte.
Şehzade Mahmud tahtın vârisi miydi?
Osmanlı’da resmî bir veliahtlık kurumu yoktu; Mahmud yalnızca padişahın hayattaki en büyük oğluydu. Ölümü bu büyüklük sırasını değiştirdi; “kim tahta geçerdi” sorusuna ise tarih cevap veremez.
Kaynakça
- Feridun Emecen, “Süleyman I” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 38, 2010, s. 62–74.
- İ. Aydın Yüksel, “Sultan Selim Camii ve Külliyesi (İstanbul)” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 37, 2009, s. 513–516.
- Leslie P. Peirce, The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire, Oxford University Press, New York, 1993, s. 54–56.
- M. Çağatay Uluçay, Padişahların Kadınları ve Kızları, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1980, s. 60–61.
- A. D. Alderson, The Structure of the Ottoman Dynasty, Clarendon Press, Oxford, 1956, Tablo XXX.
- Mehmed Süreyya, Sicill-i Osmânî, c. 1, haz. Nuri Akbayar, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul, 1996, s. 18.