Belgrad’ın Fethi

Belgrad’ın Fethi neden önemliydi?

Belgrad’ın Fethi, Kanuni Sultan Süleyman’ın tahta çıkışından sonraki ilk seferinin sonucudur. Sava ile Tuna’nın birleştiği kayalık burun üzerinde yükselen Belgrad, Macar Krallığı’nın güney sınırındaki en güçlü kaleydi ve bu iki büyük nehir üzerindeki ulaşımı denetliyordu. Kalenin alınması, Osmanlı ordusunun Orta Avrupa’ya yürüyebileceği güzergâhı açtı; beş yıl sonraki Mohaç Meydan Muharebesi bu açılan yolun devamıdır.

Fethin ağırlığı, kalenin daha önce iki kez alınamamış olmasından da gelir. Belgrad ilk defa 1440’ta II. Murad zamanında kuşatılmış, altı ay süren kuşatma direniş ve ordudaki salgın yüzünden kaldırılmıştı. İkinci kuşatmayı 1456’da bizzat Fatih Sultan Mehmed yönetti; padişahın yaralandığı bu kuşatmadan da sonuç alınamadı. Kalenin 1521’de alınması, seksen yılı aşan bir askerî sorunun kapanması anlamına geliyordu.

Bununla birlikte fethi yalnız bir hânedan başarısı olarak okumak eksik olur. 1440 ile 1521 arasında değişen şey padişahların azmi değil, Macar Krallığı’nın iç durumu, Osmanlı topçuluğunun ve nehir donanmasının gelişmesi ve kalenin çevresindeki tampon kalelerin önceden alınmasıdır. Bu sayfada fetih, tek bir kuşatma hikâyesi olarak değil, hazırlık, coğrafya, kuşatma tekniği ve fetih sonrası düzen başlıkları altında ele alınmaktadır.

Kısa cevaplarla Belgrad’ın Fethi

• Tarih: 1521 yazı; teslim tarihi yaygın olarak 29 Ağustos 1521 verilir. Feridun Emecen 26 Ramazan 927 / 30 Ağustos’u kaydeder; kaynaklar bir gün farklıdır.
• Yer: Sava nehrinin Tuna’ya kavuştuğu burun üzerindeki Belgrad kalesi ve aşağı şehir.
• Sefer sahibi: Kanuni Sultan Süleyman; saltanatının ikinci yılındaki ilk büyük seferi.
• Osmanlı komuta kadrosu: Vezîriâzam Pîrî Mehmed Paşa, ikinci vezir Ahmed Paşa, ordunun bir kolunu yöneten Çoban Mustafa Paşa ve fetihten sonra kalenin tevcih edildiği Yahyapaşazâde Bâlî Bey. Kaynaklar bu kişilerin sefer sırasındaki unvanlarını farklı verir.
• Önceki denemeler: 1440’ta II. Murad, 1456’da Fatih Sultan Mehmed; ikisi de başarısız.
• Sonuç: Kalenin teslimi; halkın bir kısmının İstanbul’a sürülmesi; kalenin Semendire sancağıyla birlikte Bâlî Bey’e verilmesi ve sancak merkezi olması.
• Sık yapılan hata: 1521 fethini 1739 Belgrad Antlaşması ile karıştırmak. İkisi ayrı olaylardır; şehir 1521’den sonra da birkaç kez el değiştirmiştir.

Coğrafya: iki nehrin kavşağındaki kilit

Belgrad’ın askerî değeri konumundan gelir. Kale, batıdan gelen Sava ile doğudan gelen Tuna’nın birleştiği noktada, iki nehrin arasındaki yüksek kaya burnunun üzerindedir. Bu konum üç şey sağlar: nehir trafiğinin denetimi, karşı kıyıdaki Macar ovasına açılan geçitlerin kapatılması ve kuşatan bir orduya karşı üç yönden su engeli. Kalenin karadan kuşatılabilecek tek yönü güney tarafıdır; nehir yönünden abluka ise ancak güçlü bir nehir filosuyla mümkündür.

Bu yüzden Belgrad’ı kuşatan bir ordu iki ayrı harekâtı aynı anda yürütmek zorundaydı: karada siper ve batarya düzeni kurmak, nehirde kaleye erzak ve takviye getiren tekneleri kesmek. 1440 ve 1456 kuşatmalarının başarısızlığında, nehir ablukasının tam kapatılamaması ve kaleye dışarıdan yardım ulaşması belirleyici olmuştu. 1521’de ise abluka bu kez tam kuruldu.

Sefer kararı ve hazırlık

Kanuni tahta 1520 Eylülü’nde çıktı. İlk seferin hedefinin Belgrad olması, kaynakların anlattığına göre vezîriâzam Pîrî Mehmed Paşa’nın ısrarlı tavsiyesiyle şekillendi; paşanın Belgrad’ı Avrupa yönündeki kilit nokta sayan görüşü TDV maddesinde de vurgulanır. Bu, yeni tahta çıkmış bir padişahın hem askerî hem siyasî bakımdan yüksek getirili bir hedef seçmesi anlamına geliyordu.

Sefer 1521 baharında başladı. Ordu, doğrudan Belgrad’a yürümek yerine önce çevredeki tampon kaleleri aldı. Sava üzerindeki Böğürdelen (Şabaç) 1 Şâban 927’de, yani 7 Temmuz 1521’de fethedildi; ardından Belgrad’ın karşı kıyısındaki Zemun (Zemlin) ele geçirildi. Bu iki kalenin alınması, Belgrad’ı çevresindeki destek noktalarından ayırdı ve nehir üzerindeki Osmanlı hareket serbestisini sağladı. Sefere padişahın yakın maiyetinde katılan Pargalı İbrahim Paşa iki yıl sonra vezîriâzam olacaktır; kaynaklar onun 1521’deki saray görevini farklı adlandırır.

Kuşatma ve teslim

Belgrad kuşatması 1521 yazının sonlarında yoğunlaştı. Osmanlı kuvvetleri kalenin kara tarafında siper ve batarya hattı kurdu; nehirde ise Tuna filosu abluka görevini üstlendi. Kaynakların üzerinde birleştiği nokta, kalenin uzun bir topçu bombardımanı ve tam bir ablukanın ardından teslim olduğudur. Kalede sayıca sınırlı bir muhafız kuvveti vardı ve Macar Krallığı’ndan beklenen yardım gelmedi. Aşağı şehrin düşmesinden sonra iç kaledeki muhafızlar teslim şartlarını görüştü.

Teslim tarihi kaynaklarda tam olarak aynı verilmez. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin “Belgrad” maddesi ve yaygın Türkçe literatür 29 Ağustos 1521’i kaydeder. Buna karşılık Feridun Emecen’in “Süleyman I” maddesi hicrî 26 Ramazan 927 / 30 Ağustos 1521 tarihini verir. Bir günlük bu fark, hicrî-milâdî dönüşümden ve “teslim görüşmesi” ile “kaleye giriş” günlerinin ayrı kaydedilmesinden kaynaklanıyor olabilir. Bu sayfada yaygın kabul olan 29 Ağustos esas alınmış, ihtilaf ise gizlenmemiştir.

Kuşatmanın kaç gün sürdüğü, kaç top kullanıldığı ve iki taraftaki asker sayıları konusunda güvenilir bir sayım kaydı yoktur. Bu ayrıntılar için verilen kesin rakamlar genellikle sonraki kronik ve derlemelerden gelir; birincil kayıtlarla doğrulanmış değildir. Sayfadaki görsel de bu nedenle belirli bir kuşatma düzeni veya top sayısı iddiası taşımaz.

Kuşatmanın araçları: Tuna filosu, topçuluk ve tampon kaleler

1521’de değişen şey padişahın kararlılığı değil, kuşatmanın yürütüldüğü araçlardır. Birincisi nehir gücüdür. Osmanlı Devleti on beşinci yüzyılın ikinci yarısından itibaren Tuna ve kollarında yassı, sığ sulara uygun nehir tekneleri bulundurdu; bu filo hem asker ve top nakli hem de abluka için kullanılıyordu. Belgrad gibi üç yanı suyla çevrili bir kalede, kara kuşatmasının işe yaraması ancak nehir yolunun kapatılmasına bağlıydı. 1440 ve 1456’da kaleye ulaşabilen yardım, 1521’de ulaşamadı.

İkincisi topçuluktur. On altıncı yüzyılın başında Osmanlı ordusu, sefer sırasında dökülebilen veya parçalar hâlinde taşınıp yerinde birleştirilebilen büyük çaplı kuşatma topları kullanabiliyordu. Bu toplar, ortaçağ surlarını uzun bombardımanla yıpratmaya yetiyordu. Ne var ki kuşatmalarda topçuluk tek başına yeterli değildi; siper kazma, lağım açma ve gedik hücumu aynı harekâtın parçalarıydı. Belgrad kuşatmasında bu tekniklerin hangi sırayla ve ne ölçüde kullanıldığına dair ayrıntılı bir günlük kaydı elimizde yoktur.

Üçüncüsü hazırlık düzenidir. Böğürdelen ve Zemun’un önceden alınması, kaleyi hem takviye hem de haber alma bakımından yalnızlaştırdı. Bu, tek bir kalenin değil bir kale sisteminin çözülmesi anlamına gelir. Osmanlı fetih pratiğinde sık görülen bu yaklaşım, hedefi doğrudan zorlamak yerine çevresini boşaltmaya dayanır ve 1526 Macaristan seferinde Petervaradin ile İlok örneğinde yeniden uygulanacaktır.

Fetihten sonra: sürgün, sancak ve serhad

Fetihten sonra uygulanan iki karar, Osmanlı fetih siyasetinin tipik unsurlarını gösterir. Birincisi nüfus siyasetidir: şehir halkının bir kısmı İstanbul’a gönderilerek yerleştirildi. Bu göçmenlerin iskân edildiği kuzey İstanbul çevresi, bugün de Belgrad ormanları adıyla anılır; şehir surlarındaki Belgradkapı da aynı iskânın izidir. Sürgün, hem fethedilen şehrin direnç kapasitesini düşüren hem de başkentin nüfusunu ve zanaat gücünü artıran bir uygulamaydı.

İkincisi idarî düzenlemedir: kale, Semendire sancağıyla birlikte Yahyapaşazâde Bâlî Bey’e verildi ve Belgrad sancak merkezi oldu. Böylece şehir, bir uç kalesi olmaktan çıkıp Osmanlı taşra teşkilatının parçası hâline geldi. Sonraki iki yüzyıl boyunca Belgrad, Orta Avrupa yönündeki seferlerin toplanma, ikmal ve kışlama merkezi olarak işlev gördü; “serhad” kavramının Tuna havzasındaki en somut karşılığı bu şehirdir.

Seferin dönüş yolu ise Osmanlı hânedanı için acı bir haberle anıldı. 1521 sonbaharında İstanbul’da baş gösteren çiçek salgınında padişahın oğlu Şehzade Mahmud öldü. Bu, zaferin hemen ardından gelen bir kayıp olarak dönemin kayıtlarında yer alır.

Sonuçlar: Macaristan’ın güney hattının çöküşü

Belgrad’ın kaybı Macar Krallığı için tek bir kalenin kaybı değildi. Kale, güney sınırındaki savunma zincirinin merkeziydi; düşmesiyle bu zincirin diğer halkaları da savunulamaz hâle geldi. Bundan sonraki yıllarda Tuna hattı boyunca akınlar arttı ve Macar merkezî yönetimi, iç bölünmeleri ve malî darlığı yüzünden hattı yeniden kuramadı. 1526’da Osmanlı ordusunun Petervaradin ve İlok’u kolayca alarak Drava’ya ulaşabilmesi, doğrudan bu boşluğun sonucudur.

Belgrad’ın fethi ayrıca Kanuni’nin saltanatının ilk yıllarındaki askerî yönelimi de belirledi. Ertesi yıl Rodos alındı; böylece Orta Avrupa ve Doğu Akdeniz yönündeki iki kilit engel arka arkaya kaldırıldı. Bu iki fetih, Osmanlı yönetiminin aynı anda kara ve deniz cephelerinde harekât yürütebildiğini gösterdi. Belgrad’ın açtığı yol, 1526’da Mohaç’a, 1529’da ise Birinci Viyana Kuşatması’na uzandı; Viyana kuşatmasının başarısızlığı, aynı zamanda bu yolun operasyonel sınırını da göstermiştir.

Kaynaklar neyi kesin, neyi belirsiz bırakıyor?

Yüksek güvenle yazılabilecek bilgiler şunlardır: 1440 ve 1456 kuşatmalarının yapılmış ve sonuçsuz kalmış olması; 1521 seferinin Kanuni’nin ilk seferi olması; Böğürdelen’in 7 Temmuz 1521’de alınması; Zemun’un ele geçirilmesi; Belgrad’ın 1521 Ağustosu’nun sonunda teslim olması; halkın bir bölümünün İstanbul’a sürülmesi; kalenin Semendire sancağıyla birlikte Bâlî Bey’e verilmesi. Bu noktalarda Osmanlı ve Sırp-Macar kaynakları birbirini doğrular.

Belirsiz kalan noktalar ise şunlardır: teslim gününün 29 mu 30 Ağustos mu olduğu; kuşatmanın tam süresi; iki taraftaki asker, top ve gemi sayıları; sürgün edilen nüfusun büyüklüğü; kuşatma sırasında kalenin hangi bölümlerinin ne zaman düştüğü. Bu ayrıntılarda kesin rakam veren anlatılar genellikle geç dönem derlemelerine dayanır ve birincil kayıtla desteklenmez.

Sık sorulan sorular

Kaynakça

1. Divna Djuric-Zamolo, “Belgrad” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 5, İstanbul 1992, s. 407–409.
2. Feridun Emecen, “Süleyman I” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 38, İstanbul 2010, s. 62–75.
3. Yusuf Küçükdağ, “Pîrî Mehmed Paşa” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 34, İstanbul 2007, s. 280–281.
4. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, c. II, Türk Tarih Kurumu, Ankara (Kanuni devrinin ilk seferleri bölümü).
5. Kemalpaşazâde, Tevârîh-i Âl-i Osmân, X. Defter; nşr. Şerafettin Turan, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1996. Kanuni’nin ilk yıllarını anlatan çağdaş Osmanlı kroniği.
6. Celâlzâde Mustafa, Tabakātü’l-memâlik ve derecâtü’l-mesâlik; tıpkıbasım ve inceleme: Petra Kappert, Wiesbaden 1981. Çağdaş Osmanlı kaynağı.
7. Colin Imber, The Ottoman Empire, 1300–1650: The Structure of Power, Palgrave Macmillan, Basingstoke 2002.
8. Géza Perjés, The Fall of the Medieval Kingdom of Hungary: Mohács 1526 – Buda 1541, Boulder 1989 (Macar güney savunma hattının çözülmesi için).