Mohaç Meydan Muharebesi

Mohaç Meydan Muharebesi neden önemliydi?

Mohaç Meydan Muharebesi, 29 Ağustos 1526’da Kanuni Sultan Süleyman komutasındaki Osmanlı ordusu ile Macar Kralı II. Lajos’un ordusunu Tuna’nın batı yakasındaki Mohaç ovasında karşılaştırdı. Çarpışma bir kuşatma değil, açık arazide verilmiş bir meydan savaşıydı ve kaynakların ortak ifadesiyle çok kısa sürdü. Feridun Emecen, muharebenin yaklaşık iki saatte sonuçlandığını kaydeder. Bu kısalık, savaşın önemsizliğini değil, iki ordunun taktik yapıları arasındaki farkın ne kadar keskin olduğunu gösterir.

Muharebenin tarihsel ağırlığı savaş alanındaki iki saatte değil, sonrasındaki yüz elli yılda aranmalıdır. Ortaçağ Macar Krallığı, kralının ve üst yönetici sınıfının büyük bölümünün aynı gün yok olmasıyla merkezî otoritesini kaybetti. Ülke, Osmanlı himayesindeki János Szapolyai ile Habsburg hânedanından Ferdinand arasında ikiye bölündü. Böylece Osmanlı Devleti ile Habsburglar Orta Avrupa’da doğrudan komşu oldu; bu komşuluk üç yıl sonra Birinci Viyana Kuşatması’na, sonraki iki yüzyılda ise Tuna havzasında süreklilik kazanmış bir cepheye dönüştü.

Mohaç’ı tek bir zafer anlatısına indirgemek de, tek bir “çöküş” anlatısına indirgemek de yanıltıcıdır. Osmanlı ordusu savaştan sonra Budin’e girdi, fakat ülkeyi ilhak etmedi ve geri döndü; Budin ancak 1541’de doğrudan Osmanlı yönetimine bağlandı. Macaristan’ın bölünmesi ise tek bir muharebenin değil, kralın vârissiz ölümüyle açılan taht boşluğunun ve iki büyük gücün bu boşluğa aynı anda uzanmasının sonucudur.

Kısa cevaplarla Mohaç

• Tarih: 29 Ağustos 1526; hicrî 20 Zilkade 932. Muharebe öğleden sonra başladı ve akşam olmadan bitti.
• Yer: Tuna’nın batı yakasında, Mohaç kasabası yakınındaki alçak bataklık kenarı ova (bugün Macaristan’ın Baranya bölgesi).
• Taraflar: Kanuni Sultan Süleyman komutasındaki Osmanlı ordusu ile Macar Kralı II. Lajos’un ordusu.
• Osmanlı tarafında: Vezîriâzam Pargalı İbrahim Paşa serdar sıfatıyla; nihaî komuta padişahtaydı.
• Macar tarafında: Kral II. Lajos ile başkumandan sıfatıyla Kalocsa başpiskoposu Pál Tomori ve György Szapolyai. Erdel voyvodası János Szapolyai’nin kuvvetleri savaşa yetişmedi.
• Kuvvetler: Kaynaklar farklıdır. Emecen Osmanlı ordusu için yaklaşık 80.000 rakamını, Macar ordusu için 20.000–50.000 aralığını verir.
• Sonuç: Osmanlı zaferi; Macar ordusunun dağılması, kralın kaçarken boğulması, 11 Eylül 1526’da Budin’e girilmesi.
• Sık yapılan hata: Muharebeyi Macaristan’ın “fethi” sanmak. 1526’da ilhak yoktur; Budin eyaleti 1541’de kurulur.

Mohaç’a giden yol: Belgrad’dan sonra Macaristan

Mohaç, tek başına planlanmış bir sefer değil, beş yıl önce açılmış bir yolun devamıdır. Belgrad’ın Fethi ile Macar Krallığı’nın güney savunma hattındaki en güçlü kale Osmanlı eline geçmiş, Tuna boyunca Macaristan’ın içlerine uzanan ikmal ve yürüyüş güzergâhı açılmıştı. 1521’den sonra Tuna hattındaki akınlar sürdü; Macar Krallığı ise iç bölünmeleri, malî darlığı ve merkezî ordusunun zayıflığı yüzünden bu hattı yeniden kapatamadı.

Sefer kararında diplomatik gelişmeler de rol oynadı. 1525’te Pavia’da Fransa kralı I. François’nın Habsburg imparatoru V. Karl’a esir düşmesi, Osmanlı merkezinin Orta Avrupa’ya yönelmesini kolaylaştıran bir siyasî ortam yarattı. Macaristan’ın bir Habsburg müttefiki olarak Osmanlı sınırında güçlenmesi ise Osmanlı yönetimi bakımından uzun vadeli bir tehdit sayıldı. Bununla birlikte seferin doğrudan “Macaristan’ı ilhak” amacı taşıdığını gösteren bir belge yoktur; kaynakların anlattığı hedef, Macar askerî gücünü kırmak ve güney sınırı kalıcı biçimde güvenceye almaktır.

Sefer: İstanbul’dan Drava’ya

Ordu İstanbul’dan 11 Receb 932’de, yani 23 Nisan 1526’da hareket etti. Emecen’in kaydına göre Kanuni 9 Temmuz’da Belgrad’a ulaştı ve buradan Macar topraklarına geçti. Yol üzerindeki iki kale sırayla alındı: Petervaradin (Pétervárad) 14 Temmuz’da kuşatıldı ve 27 Temmuz’da düştü; İlok (Ujlak) 8 Ağustos’ta teslim oldu. Bu kalelerin alınması yalnız güvenlik meselesi değildi; Tuna üzerindeki nakliyenin ve ordunun geri hattının korunması için zorunluydu.

Seferin en zor teknik aşaması Drava nehrinin geçilmesiydi. Ordu, Ösek (Eszék) yakınında kayık ve dubalar üzerine kurulan uzun bir köprüden 21 Ağustos’ta karşı yakaya geçti. Bataklık bir arazide, sürekli yağmur altında kurulan bu köprü, on altıncı yüzyıl Osmanlı ordusunun asıl üstünlüklerinden birini gösterir: sefer boyunca yol, köprü ve ikmal düzenini kurabilen bir mühendislik ve lojistik teşkilatı. Macar tarafının bu geçişi engelleyememesi, muharebeden önce alınmış stratejik bir yenilgiydi.

Osmanlı ordusunda bu sefere katılanlar arasında, sonraki yılların baş mimarı olacak genç bir yeniçeri de vardı. Mimar Sinan, kendi hayat anlatısında Belgrad ve Rodos seferlerinden sonra Mohaç seferinde de bulunduğunu söyler. Muharebenin en ayrıntılı Osmanlı anlatısını ise dönemin şeyhülislâmı ve tarihçisi Kemalpaşazâde kaleme almıştır; Tevârîh-i Âl-i Osmân’ın onuncu defterinin bu bölümü Mohaçnâme adıyla ayrıca tanınır.

İki ordunun kuvveti: rakamlar neden tartışmalı

Mohaç’ta iki tarafın asker sayısı, popüler anlatıda en çok kesinlik iddiasıyla verilen, kaynak bakımından ise en zayıf ayrıntıdır. Emecen, Osmanlı ordusu için yaklaşık 80.000, Macar ordusu için 20.000 ile 50.000 arasında değişen tahminleri kaydeder. Osmanlı ordusunun tamamının muharebe hattında bulunmadığını, ağırlık kolu, ikmal birlikleri ve geride bırakılan garnizonların bu sayının içinde olduğunu hatırlamak gerekir. Macar ordusunun bileşimi ise süvari ağırlıklıydı ve içinde Çek, Leh ve Alman birlikleri de bulunuyordu.

Osmanlı tarafındaki asıl belirleyici unsur sayı değil, kuvvetlerin düzenlenişiydi. Emecen’in aktardığına göre orduda yaklaşık 150 top ve tüfekle donatılmış bir yaya kuşağı vardı. Toplar birbirine zincir ve halatlarla bağlanıp bir engel hattı oluşturacak biçimde dizilmişti; bu düzenin arkasında tüfekçi yeniçeriler, önünde ise hafif yaya sıraları duruyordu. Macar tarafında topçu ve tüfekçi vardı, fakat sayıca ve düzen bakımından bu kuşağı kıracak yoğunlukta değildi. Muharebenin sonucunu belirleyen fark, büyük ölçüde bu ateş gücü ve düzen farkıdır.

29 Ağustos 1526: muharebenin seyri

Osmanlı ordusu 29 Ağustos günü Mohaç ovasında savaş düzenine girdi. Kaynaklar, Macar ordusunun beklemek yerine saldırıyı tercih ettiğini bildirir. Macar ağır süvarisi, karşısındaki Rumeli kuvvetleri üzerine yüklendi. Osmanlı hattı bu hücum karşısında geri çekilerek açıldı; ilerleyen süvari, arkadaki zincirlenmiş top hattı ile tüfekçi kuşağının önüne çıktı ve yakın mesafeden yoğun ateşle karşılaştı.

Bu manevranın önceden planlanmış bir tuzak mı yoksa baskı altında yapılmış bir geri çekilmenin sonucu mu olduğu tartışmalıdır. Osmanlı kaynakları bunu bilinçli bir plan olarak anlatır; muharebeye katılan Macar tarafından İstván Brodarics’in anlatısı ise ilk temasta Macar hücumunun başarılı göründüğünü, ancak ateş hattına ulaşıldığında düzenin bozulduğunu aktarır. İki anlatı da aynı sonucu verir: ağır süvari hücumu, sabit bir ateş hattını kıramadı.

Düzeni bozulan Macar kuvvetleri kısa sürede dağıldı. Başkumandan Pál Tomori ile György Szapolyai muharebe alanında öldü. Yirmi yaşındaki Kral II. Lajos savaş alanından kaçarken, kabaran bir dereyi geçmeye çalışırken atıyla birlikte boğuldu; kralın ölümü bir çarpışma sonucu değil, geri çekilme sırasındaki bir kazayla gerçekleşti. Ordu karargâhı ve ağırlıkları Osmanlı eline geçti.

Kayıplar ve rakamların kaynak değeri

Kayıp rakamları da tartışmalıdır ve okurun bu konuda uyarılması gerekir. Osmanlı kaynaklarına dayanan kayıtlar Macar tarafında yaklaşık 20.000 piyade ile 4.000 süvarinin öldüğünü, yaklaşık 10.000 kişinin esir alındığını bildirir. Aynı kayıtlar Osmanlı kaybını 50–60 kişi olarak, bazı rivayetler ise 150 olarak verir. Bu ikinci rakam, bir meydan muharebesinin gerçekçi kaybı olarak değil, zaferin büyüklüğünü vurgulayan bir anlatı unsuru olarak okunmalıdır; zafer kayıtlarının kendi tarafının kaybını küçültme eğilimi Osmanlı ve Avrupa kaynaklarında ortaktır.

Kesin olan, Macar Krallığı’nın yönetici kadrosunun bu savaşta ağır kayba uğradığıdır. Kralın yanı sıra çok sayıda piskopos, saray görevlisi ve büyük toprak sahibi öldü. Bu, savaş sonrasındaki siyasî çöküşün asıl sebebidir: Macaristan yalnız bir ordu değil, bir yönetici sınıf kaybetmiştir.

Sonuç: Macaristan’ın ikiye bölünmesi

Osmanlı ordusu muharebeden sonra Budin’e yürüdü ve 11 Eylül 1526’da şehre direnişle karşılaşmadan girdi. Padişah yaklaşık iki hafta sonra dönüş yoluna çıktı. Şehrin yağmalanması ve Budin’den İstanbul’a bazı heykellerin getirilmesi, seferin ilhak değil, gösteri ve caydırma amacı taşıyan yönünü yansıtır.

Kralın vârissiz ölümü Macaristan’da bir taht boşluğu doğurdu. 1526 Kasımı’nda Erdel voyvodası János Szapolyai kral seçildi; bir ay sonra Habsburg hânedanından Ferdinand da kendini Macar kralı ilân etti. İki krallı bu düzen, Szapolyai’nin Osmanlı himayesine girmesiyle bir iç savaştan uluslararası bir mücadeleye dönüştü. Osmanlı Devleti böylece Macaristan’ı doğrudan yönetmeden, himaye yoluyla denetleyen bir konuma geldi.

Bu tablo üç yıl içinde yeni bir sefere yol açtı: Ferdinand’ın Budin’i ele geçirmesi üzerine 1529’da Szapolyai’yi yeniden tahta oturtmak için düzenlenen sefer, Viyana önlerine kadar uzandı. Mohaç bu bakımdan bir sonun değil, Osmanlı-Habsburg mücadelesinin başlangıcının tarihidir.

Kaynaklar neyi kesin, neyi belirsiz bırakıyor?

Yüksek güvenle yazılabilecek bilgiler şunlardır: seferin 23 Nisan 1526’da İstanbul’dan başlaması; Petervaradin ve İlok kalelerinin alınması; Drava’nın 21 Ağustos’ta köprüyle geçilmesi; muharebenin 29 Ağustos 1526’da yapılması ve kısa sürmesi; Macar ordusunun dağılması; Kral II. Lajos ile Pál Tomori’nin ölümü; 11 Eylül’de Budin’e girilmesi; ülkenin ilhak edilmeyip 1526 sonunda iki krallı bir düzene girmesi. Bu noktalarda Osmanlı, Macar ve Habsburg kaynakları birbirini doğrular.

Düşük güvenli ayrıntılar ise şunlardır: iki ordunun kesin mevcudu; top ve tüfek sayıları; muharebenin tam başlangıç saati ve süresi; Rumeli kuvvetlerinin açılmasının planlı bir manevra mı olduğu; kayıp rakamları, özellikle Osmanlı kaybı için verilen çok düşük sayılar. Bu ayrıntılarda kaynaklar hem birbiriyle çelişir hem de kendi tarafını haklı çıkarma eğilimi taşır. Sayfadaki görsel de bu nedenle kesin bir muharebe düzeni, asker veya top sayısı iddiası taşımaz.

Sık sorulan sorular

Kaynakça

1. Feridun Emecen, “Mohaç Muharebesi” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 30, s. 232–235.
2. Feridun Emecen, “Süleyman I” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 38, İstanbul 2010, s. 62–75.
3. Kemalpaşazâde, Tevârîh-i Âl-i Osmân, X. Defter (Mohaçnâme); nşr. Şerafettin Turan, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1996. Çağdaş Osmanlı kroniği.
4. Celâlzâde Sâlih Çelebi, Târîh-i Sultân Süleyman (Mohaç fetihnâmesi bölümü). Çağdaş Osmanlı kaynağı.
5. İstván Brodarics, De conflictu Hungarorum cum Solymano Turcarum imperatore ad Mohacz historia verissima, Krakov 1527. Muharebeye katılan Macar kançılarının çağdaş tanıklığı.
6. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, c. II, Türk Tarih Kurumu, Ankara (Kanuni devri Macaristan seferleri bölümleri).
7. Géza Perjés, The Fall of the Medieval Kingdom of Hungary: Mohács 1526 – Buda 1541, Boulder 1989.
8. Gábor Ágoston, Guns for the Sultan: Military Power and the Weapons Industry in the Ottoman Empire, Cambridge University Press, Cambridge 2005 (Osmanlı topçuluğu ve ateş gücü için).
9. Colin Imber, The Ottoman Empire, 1300–1650: The Structure of Power, Palgrave Macmillan, Basingstoke 2002.