İçeriği ve Yöntemi
Mizânü'l-Hakk; dönemin tartışmalı konularını — tütün yasağı, kahvehaneler, dini pratikler, mezhep anlaşmazlıkları — teker teker ele alır ve her konuda rasyonel bir değerlendirme yapmaya çalışır. Kâtip Çelebi, katı bir ideolojiye bağlanmak yerine farklı görüşleri tartışarak okuyucuyu kendi aklıyla karar vermeye davet eder. Bu yaklaşım, 17. yüzyıl Osmanlı entelektüel ikliminde son derece alışılmamış bir bağımsızlığı yansıtır.
IV. Murad Dönemiyle Bağlantısı
Kâtip Çelebi, Sultan IV. Murad'ın tütün ve kahve yasağını doğrudan eleştirir; bu yasakların toplumsal yarardan çok baskı aracı olarak işlev gördüğünü ima eder. Devletin gerileme nedenlerini yalnızca dış düşmanlara değil; iç bozulmalara, eğitimsizliğe ve kurumsal çürümeye de bağlayan analizi, onu döneminin en cesur kalemlerinden biri yapar.