İnşaat Süreci ve Mimar Sinan
Atik Valide Külliyesi'nin inşaatı 1570'lerin sonunda başladı ve 1583'e kadar sürdü. Mimar Sinan, o yıllarda seksenli yaşlarında olmasına karşın bu büyük külliye projesini yönetecek enerjiyi hâlâ kendinde buluyordu. Külliyenin camii, sütunlar üzerinde yükselen son cemaat yeri ve çift şerefeli minaresiyle dikkat çeker. İç mekânda İznik çinilerinin kullanımı dönemin en parlak örneklerinden birini oluşturur; koyu kırmızı ve kobalt mavi tonlarındaki çiniler kubbeyi taşıyan kemerlere kadar uzanmaktadır.
Külliyenin Yapı Topluluğu
Atik Valide Külliyesi, cami, çifte hamam, çifte medrese, darülhadis, imaret, darüşşifa ve kervansaraydan oluşan geniş bir komplekstir. Bu bütünleşik yapı, Osmanlı vakıf anlayışının şehir planlamasına yansımasının en somut örneklerinden birini sunar. İmaret fakirlere yemek dağıtırken darüşşifa hastane işlevi görüyordu; medreseler ilim eğitimi verirken kervansaray tüccarlar için konaklama sağlıyordu. Külliyenin tamamını ayakta tutan finansman kaynağı ise vakıf gelirleriydi.
Nurbanu Sultan'ın Mirası
Nurbanu Sultan bu külliyeyi, hem dini hem de insani bir hizmet anlayışıyla Üsküdar'a kazandırdı. Osmanlı Valide Sultanlarının cami ve külliye yaptırma geleneği, Hürrem Sultan'ın Haseki Külliyesi'yle başlamış; Nurbanu Sultan'ın Atik Valide Külliyesi ile farklı bir büyüklük boyutuna ulaşmıştı. Nurbanu Sultan 1583'te hayatını kaybettiğinde külliyenin türbesine defnedildi. Venedikli elçiler onun ölümünü "imparatorluğun en güçlü siyasi figürünün kaybı" olarak raporlarına geçirdi. Atik Valide Külliyesi bugün hâlâ Üsküdar'ın mimari silüetini belirleyen yapılardan biridir.