Doğumu ve İstanbul Yılları
Evliya Çelebi, 25 Mart 1611'de İstanbul'da dünyaya geldi. Babası Derviş Mehmed Zılli saray kuyumcusuydu. Gençliğinde sarayda Kur'an hafızlığıyla öne çıkan Evliya, IV. Murad'ın dikkatini çekti. Bir rüyasında Hz. Muhammed'i gördüğünü, ona "şefaat" dilemek yerine yanlışlıkla "seyahat" dediğini ve bu nedenle ömrünü seyahatle geçirdiğini aktarır.
Seyahat Hayatı
Evliya Çelebi, 1640'lardan itibaren Osmanlı coğrafyasının dört bir yanını dolaşmaya başladı. İstanbul ve çevresi, Anadolu'nun tamamı, Rumeli, Balkanlar, Kafkasya, İran sınırları, Hicaz, Mısır, Sudan ve Orta Avrupa gezdiği yerler arasındadır. Toplam seyahat mesafesinin yaklaşık 400.000 kilometreyi bulduğu tahmin edilmektedir.
Seyahatname: İçerik ve Önemi
On ciltlik Seyahatname, yalnızca kişisel bir gezi günlüğü değil, 17. yüzyıl Osmanlı dünyasının eşsiz bir ansiklopedisidir. Mimari, dil, halk kültürü, demografik yapı ve toplumsal yaşama dair sunduğu bilgiler başka hiçbir kaynakta bu kadar zengin biçimde bulunmaz.
Dili ve Anlatımı
Evliya Çelebi'nin dili canlı, renkli ve zaman zaman mizahla bezeli bir anlatı dünyası kurar. Çeşitli lehçelere ait sözcükler, argo ifadeler ve yerel halk söylencelerini aktarması eseri dilbilim araştırmacıları için de değerli kılar. Gördüğü her şehri bir ressam titizliğiyle tasvir eder; çarşıları, kervansarayları, hamamları ve sakinleri kaydeder.
Son Yılları ve Mirası
Evliya Çelebi'nin son yıllarını Kahire'de geçirdiği, yaklaşık 1682'de orada hayatını kaybettiği sanılmaktadır. Bugün Seyahatname, Dünya Belleği kapsamında UNESCO tarafından tescil edilen insanlığın ortak mirası sayılmaktadır.