Hareketin Doğuşu
Kadızadeliler hareketi adını kurucusu Kadızade Mehmed'den alır. 17. yüzyılın ilk yarısında İstanbul camilerinde vaaz veren Kadızade, Birgili Mehmed Efendi'nin (Birgivî) katı Sünni öğretisini benimsedi. Kahvehanelerin, tütünün, müziğin ve tasavvuf ayinlerinin (sema ve devran) yasaklanmasını talep eden ateşli vaazlar verdi.
Devlet ile İlişki
Kadızadeliler farklı dönemlerde saray desteği buldu. IV. Murad'ın kahvehane ve tütün yasakları bu hareketle örtüşüyordu. Padişahın desteğiyle kimi zaman tekke ve zaviyelere baskınlar düzenlendi. Öte yandan Halveti ve Mevlevi tarikatları bu harekete en güçlü muhalefeti oluşturdu. Köprülü Fazıl Ahmed Paşa ise tarikatlara karşı saldırıları durdurmak için hareketi bastırdı.
Toplumsal Önemi
Kadızadeliler hareketi 17. yüzyıl Osmanlı toplumunda din yorumu üzerinden yürütülen derin gerilimi yansıtır. Tasavvuf geleneğiyle yüzleşme, toplumsal yaşamın denetimi ve dini otoritenin sınırları gibi meseleler bu süreçte tartışıldı. Hareket köklü bir devrimle sonuçlanmasa da sonraki yüzyıllarda benzer Sünni-muhafazakâr hareketlerin habercisi sayılır.