Modern Okul Ağının Kurulması
II. Abdülhamid döneminde Osmanlı'nın eğitim altyapısı hızla genişledi. Sadece İstanbul'da değil Anadolu, Balkanlar, Suriye ve Irak'ta da ortaöğretim düzeyinde idadi okulları açıldı. Bu okullar hem dini hem de pozitif bilimleri müfredatına dahil eden karma bir öğretim anlayışını benimsedi. Dönemin sonuna gelindiğinde Osmanlı topraklarında yüzlerce idadi ve rüşdiye mektebi hizmet veriyordu.
Mektepler ve Müfredatlar
Abdülhamid, eğitim politikasında dini değerleri modern bilimle bütünleştirmeyi amaçladı. Müfredatlarda matematik, coğrafya, tarih ve yabancı dil gibi modern dersler yer alırken İslam ahlakı ve Osmanlı tarihi de ağırlıklı biçimde öğretildi. Mülkiye Mektebi, Harbiye ve Bahriye gibi meslek yüksekokulları yeniden düzenlenerek modernleştirildi. Kız okullarının sayısı da bu dönemde dikkat çekici biçimde arttı.
Darülfünun'un Kuruluşu
Osmanlı yükseköğretim tarihinde önemli bir dönüm noktası olan Darülfünun, 1900'de yeniden yapılandırılarak düzenli öğretime başladı. Hukuk, edebiyat, tıp ve fen bilimlerini kapsayan fakülteleriyle modern bir üniversite modelini benimsedi. Ancak siyasi baskı ve sansür ortamı, akademik özgürlüğü ciddi ölçüde kısıtladı; öğretim üyeleri hassas konulardan kaçınmak zorunda kaldı.
Basın ve Sansür
Eğitim alanındaki açılımlara karşın basın özgürlüğü bu dönemde ağır kısıtlamalar altında kaldı. Sansür kurumu her türlü yayını titizlikle denetledi; ihtilal, hürriyet, vatan, cumhuriyet gibi kavramların gazetelerde geçmesi yasaklandı. Yurt dışında basılan muhalif yayınlar gümrüklerde toplatıldı. Buna karşın yer altı yayıncılığı ve Avrupa'daki Jön Türk gazeteleri etkisini sürdürdü.
Osmanlı Kütüphaneleri
Abdülhamid döneminde İstanbul'da ve taşrada kütüphane kuruluşuna önem verildi. Yıldız Sarayı'ndaki kütüphane, Abdülhamid'in kişisel koleksiyonunu da barındıran zengin bir arşive dönüştü. Matbaacılığın gelişmesi, kitap yayıncılığının canlanmasına katkıda bulundu. Dönemin sonunda Osmanlı entelektüel hayatı, kısıtlamalara rağmen canlılığını büyük ölçüde koruyordu.