Anayasal Sürecin Arka Planı
19. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı İmparatorluğu, hem iç hem de dış baskılarla ciddi bir dönüşüm sürecine girdi. Tanzimat reformlarının yarattığı bürokratik sınıf, meşruti bir yönetim biçimine geçişi arzularken; Balkanlar'daki milliyetçi ayaklanmalar ve Avrupa'nın müdahale tehditleri Babıâli'yi adım atmaya zorladı. Genç Osmanlılar hareketi ise Paris ve Londra'dan meşruti yönetimi talep ediyordu.
1875-76 yıllarında Bosna-Hersek ve Bulgaristan'da patlak veren ayaklanmalar, Avrupa devletlerinin Osmanlı iç işlerine müdahalesinin önünü açtı. Bu konjonktürde Sadrazam Midhat Paşa, anayasal bir düzene geçişin hem iç istikrarı sağlayacağını hem de dış müdahaleyi önleyeceğini savundu.
Kanun-i Esasi'nin Maddeleri
23 Aralık 1876'da ilan edilen Kanun-i Esasi, 119 maddeden oluşuyordu. Osmanlı vatandaşlarına temel hak ve özgürlükler tanınıyor; yasama yetkisi Meclis-i Mebusan ve Meclis-i Âyan'dan oluşan iki meclise veriliyordu. Yargı bağımsızlığı ilke olarak benimsendi. Ancak padişaha tanınan geniş yetkiler anayasanın liberal niteliğini sınırladı: Padişah sadrazamı ve bakanları atayıp görevden alabilir, meclisi feshedebilir ve yargılanmaksızın sürgün kararı verebilirdi.
Özellikle 113. madde kamuoyunda tartışma yarattı. Bu madde, padişaha "zararlı" gördüğü kişileri sürgüne gönderme yetkisi tanıyordu. Midhat Paşa'nın kendisi de kısa süre sonra bu maddeye dayanılarak sürgüne gönderildi.
Meclis-i Mebusan'ın Açılışı
İlk Osmanlı parlamentosu, 19 Mart 1877'de büyük törenle açıldı. Müslüman, Hristiyan ve Yahudi temsilcilerden oluşan meclis, çok kültürlü Osmanlı toplumunun bir yansımasıydı. Ancak meclis üyeleri arasındaki dil ve kültür farklılıkları, etkin bir yasama sürecini zorlaştırdı. Meclis, hükümet bütçesini eleştiren açıklamalar yapmaya başlayınca Abdülhamid rahatsızlığını açıkça ortaya koydu.
Anayasanın Askıya Alınması
1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı, Abdülhamid'e meclisi kapatma gerekçesi sağladı. Şubat 1878'de meclis tatile sokuldu ve bir daha toplanmadı. Kanun-i Esasi yürürlükte kalmaya devam etti; ancak fiilen işlevsiz hale geldi. Bu dönem, otuz yıl sürecek olan "İstibdat Dönemi"nin başlangıcını simgeledi.
Tarihsel Önemi
Kanun-i Esasi, ömrü kısa olsa da Osmanlı anayasacılığının ilk adımı olarak tarihe geçti. 1908 Devrimi'yle yeniden yürürlüğe girmesi ve üzerinde yapılan değişikliklerle daha liberal bir içerik kazanması, bu belgenin sembolik gücünü ortaya koydu. Modern Türkiye'nin anayasa geleneğini besleyen düşünsel kökler de büyük ölçüde bu deneyimden beslenmektedir.