Siyonizm'in Ortaya Çıkışı
19. yüzyılın sonlarında Avrupa'da Yahudi karşıtı hareketlerin güçlenmesi, Theodor Herzl gibi aydınları köklü bir çözüm arayışına yöneltti. 1896'da kaleme aldığı Der Judenstaat (Yahudi Devleti) adlı eserinde Herzl, Yahudiler için bağımsız bir yurt kurulması gerektiğini savundu. 1897'de İsviçre'nin Basel kentinde toplanan Birinci Siyonist Kongre, Filistin'de bir Yahudi yurdu kurulmasını hareketin resmi hedefi olarak benimsedi. Filistin bu tarihten itibaren Siyonist projenin odak noktasına oturdu.
Herzl'in Abdülhamid'e Teklifleri
Herzl, Filistin'in Osmanlı toprağı olduğunu biliyor ve bu nedenle doğrudan Osmanlı yönetimiyle müzakere etmeyi zorunlu görüyordu. 1896'dan 1902'ye uzanan dönemde Herzl, Abdülhamid ile görüşmek ya da dolaylı temaslar kurmak için çeşitli aracılara başvurdu. Yahudi malî topluluklarının Osmanlı borçlarının bir bölümünü üstlenebileceğini teklif etti. Bunun karşılığında Filistin'de bir Yahudi özerklik bölgesi ya da toprak devri talep etti. Herzl, İstanbul'a birden fazla kez geldi; padişahla görüşme fırsatı aradı. Yüksek profilli aracılar ve mali teklifler devreye sokuldu. Ancak tüm bu çabalar Abdülhamid nezdinde hiçbir zaman karşılık bulmadı.
Abdülhamid'in Reddi ve Gerekçeleri
Abdülhamid, Siyonist teklifleri kararlılıkla reddetti. Bu tutumunu bizzat kaleme aldığı anı ve değerlendirmelerde açıkça ortaya koydu. Filistin'in İslam dünyası için taşıdığı kutsal değeri, oradaki Müslüman ve Hristiyan toplulukların korunması zorunluluğunu ve Osmanlı toprak bütünlüğüne ihanet sayacağı herhangi bir devri kesinlikle kabul etmeyeceğini vurguladı. Osmanlı borçlarının ödenmesi karşılığında bile Filistin'i pazarlık konusu yapmak istemedi.
Rivayete göre Abdülhamid Herzl'e şu yanıtı verdi: "Ben bir karış bile olsa toprak satmam. Zira bu vatan bana değil, milletimin hakkıdır." Bu sözlerin özgünlüğü tarihçiler arasında tartışmalı olmakla birlikte, padişahın genel tutumunu yansıtması bakımından son derece anlamlıdır.
Filistin'e Yahudi Göçü
Resmi bir anlaşma yapılamamasına karşın Filistin'e bireysel Yahudi göçü 19. yüzyılın sonlarından itibaren sürdü. Osmanlı yetkilileri bu göçü çeşitli kısıtlamalar ve düzenlemelerle sınırlandırmaya çalıştı. Ancak uygulamada kararlılık ve tutarlılıktan yoksun politikalar, fiili göç akışını durdurmada yeterli olamadı. Abdülhamid'in tahttan indirilmesinin ardından İTC yönetimi bu politikaları daha da gevşetti.
Tarihsel Önemi
II. Abdülhamid'in Siyonizme karşı tutumu, Türkiye ve Müslüman dünyada giderek daha fazla önem atfedilen bir tarihi pozisyon olarak değerlendirilmektedir. Eleştirmenler ise Osmanlı'nın bölgedeki fiili göç akışını durdurmada yetersiz kaldığına dikkat çekmektedir. Filistin meselesi, Abdülhamid'in tahttan indirilmesinin ardından çok daha karmaşık bir boyut kazandı ve günümüze değin süregelen derin bir çatışmanın fitilini ateşledi.