Hayatı ve Yetişmesi
Fuzuli, 1494 yılında bugünkü Irak sınırları içindeki Kerbela ya da Hillə'de dünyaya geldi. Türkmen asıllı bir aileye mensup olan şairin asıl adı Mehmed bin Süleyman'dır. Yetkin bir medrese eğitimi alan Fuzuli, Arapça, Farsça ve Ana dili Azeri Türkçesinde derin bir dil ve edebiyat birikimi edindi. Aynı zamanda matematik ve astronomiyle de ilgilendi.
Safevi yönetimi altındaki Bağdat ve çevresinde yaşayan Fuzuli, 1534'te Kanuni Sultan Süleyman'ın Bağdat'ı fethetmesiyle Osmanlı hâkimiyetine giren topraklara dahil oldu. Kanuni'ye methiyeler sunan Fuzuli, Osmanlı sultanını memnun etmeye çalıştı; ancak sarayla kurduğu ilişki kendisinden beklediği getiriyi sağlamadı.
Leyla ile Mecnun
Fuzuli'nin en ünlü eseri, Arapça ve Farsça versiyonları da bulunan Leyla ile Mecnun mesnevisidir. Türk edebiyatının bu klasik aşk destanı, Fuzuli'nin kaleminde ilahi aşkı simgeleyen derin bir anlam kazanmıştır. Fuzuli'nin yorumunda Mecnun'un Leyla'ya duyduğu beşeri aşk, Tanrı'ya yönelik tasavvufi özlemin alegorisidir. Eserin lirik yoğunluğu ve felsefi derinliği, onu Türk edebiyatının en çok okunan yapıtları arasına katmaktadır.
Üç Dilli Divan Geleneği
Fuzuli, üç ayrı dilde divan meydana getirmiş, Türk edebiyat tarihinin nadir şairlerinden biridir. Arapça divanı İslami ilimlerdeki derinliğini, Farsça divanı İran edebiyat geleneğine hâkimiyetini, Türkçe divanı ise en sıcak ve en duygusal anlatımını ortaya koyar. Türkçe şiirlerindeki halk diline yakın söyleyiş, onu döneminin diğer divan şairlerinden ayırt eden en belirgin özelliklerden biridir.
Şikâyetnâme ve Hayatının Güçlükleri
Fuzuli'nin nesir alanındaki en ünlü eseri, Osmanlı bürokratik sistemine duyduğu hayal kırıklığını ve kendisine verilmesi gereken ulufenin ödenmemesini konu alan "Şikâyetnâme"dir. Bu eser, hem edebi kalitesi hem de dönemin bürokrasisine yönelik eleştirisiyle dikkat çeken özgün bir belgedir. 1556'da Kerbela'da veba salgınından hayatını kaybeden Fuzuli, İslam edebiyatının ölümsüz şairleri arasındaki yerini korumaktadır.