Osmanlı Musiki Geleneği
Osmanlı musikisi; Orta Asya Türk geleneği, Bizans, Arap ve İran müzik birikimlerinin özgün bir sentezinden doğdu. Makam adı verilen ve Batı gamından farklı olarak çeyrek ton aralıklarını içeren melodik çerçeveler, Osmanlı müziğinin temelini oluşturur. Her makamın belirli bir zaman, mevsim ve ruh haliyle ilişkilendirilmesi, müziği gündelik yaşama derinden bağlıyordu. 16. yüzyılda bu teorik çerçeve netlik kazanmış, musiki üstatlarının eserleri bestelenerek kuşaklara aktarılmaya başlanmıştı.
Saray Musikisi ve Mehterhane
Topkapı Sarayı'nın müzik kurumu olan Enderun, saz ve söz sanatçılarını yetiştiriyor; padişaha ve saray mensuplarına özel konserler düzenliyordu. Mehterhane ise Osmanlı devletinin en büyük ve en güçlü müzik topluluğuydu. Davul, zurna, boru, nakkare, kös ve zil gibi vurmalı ve üflemeli çalgılardan oluşan mehter, savaşlarda askere moral verirken törenlerde devlet güç ve ihtişamını simgeliyordu. Mehterin ritmik gücü ve gürültüsü, tarihçilerin Osmanlı seferlerini anlatan kaynaklarında sıkça yer almaktadır. Viyana kuşatmasında Avrupa'nın duyduğu mehter sesi, Batı bando geleneğini dahi etkiledi.
Tekke Musikisi
Mevlevî, Bektaşî ve Halvetî gibi tarikatların dergahlarında icra edilen tekke musikisi, ruhani bir coşkuyu hedefliyordu. Mevlevî semahı; ney, kudüm ve sesin birlikteliğiyle gerçekleştirilen bu ritüel, Allah'a yakınlaşmanın bedensel ve sesli ifadesiydi. Tekke musikisi repertuarı olan ilahi ve nefesler, halkın belleğine işlenerek sözlü gelenek aracılığıyla yüzyıllarca yaşadı. Tekke ortamı aynı zamanda müzisyen yetiştiriciydi; pek çok önemli besteci ve icracı, saraydan önce ya da sarayla eş zamanlı olarak bir tarikat dergahında eğitim aldı.
Makam Sistemi
Rast, Uşşak, Hicaz, Segah, Sabâ ve Hüzzam gibi makamlar, 16. yüzyılda birer kurallar bütünüyle tanımlanmıştı. Her makam; seyrü sülûk adı verilen melodik bir yolculuk izler, güçlü sesleri, asma karar ve karar perdesiyle belirli bir kimlik taşır. Türk müziği nazariyatı üzerine kaleme alınan eserler bu dönemde çoğaldı; Safiyüddin Urmevî'nin daha önceki kuramsal mirasını Osmanlı bestecileri özümserek yorumladı. Bu teori, günümüz Türk sanat müziğinin de temeli olmaya devam etmektedir.
16. Yüzyılın Önemli Bestecileri
16. yüzyılda Koca Yusuf Çelebi ve Hasan Can gibi isimler saray ve tekke çevrelerinde besteler üretti. Dönemin en özgün seslerinden biri olan Abdülkadir Merâğî'nin mirası bu yüzyılda da derslerde ve icralarda yaşatıldı. Kanuni'nin bizzat ud çaldığı bilinmekte; bu durum musikiye verilen saygınlığı ve padişahın sanata derin ilgisini ortaya koymaktadır. Günümüze ulaşan nota kayıtları kısıtlı olsa da güfte mecmuaları ve teorik metinler, dönem repertuarını kısmen yeniden yapılandırmaya olanak tanımaktadır.