Kökeni ve Yükselişi
Rüstem Paşa, 1500 yılı civarında bugünkü Bosna ya da Hırvatistan topraklarında dünyaya geldi. Devşirme sistemi aracılığıyla İstanbul'a getirilen Rüstem, Enderun'daki eğitiminin ardından saray hizmetine girdi. Zekâsı ve çalışkanlığıyla dikkat çeken Rüstem, sarayın çeşitli kademelerinde hızla yükseldi. Divan-ı Hümayun'daki başarılı hizmetleri ve idari kabiliyeti sayesinde vezirlik mertebesine ulaştı.
1539 yılında Kanuni'nin biricik kızı Mihrimah Sultan ile evlenmesi, Rüstem Paşa'nın kariyerinde bir dönüm noktası oldu. Bu evlilik ona hanedan damadı statüsü kazandırdı ve Hürrem Sultan'ın güçlü desteğini sağladı. Böylece Osmanlı saray siyasetinin en etkili isimleri arasına girdi.
Birinci Sadrazamlık Dönemi (1544-1553)
Hadım Süleyman Paşa'nın azlinin ardından 1544'te sadrazamlığa getirilen Rüstem Paşa, bu görevde dokuz yıl kaldı. Bu sürede devletin mali yönetimine özel önem verdi. Vergi sistemini düzenleyerek hazineye olan gelirleri artırdı; bürokratik disiplini sıkı biçimde uyguladı. Ancak iltimas ve rüşvetle mücadelesi kadar rüşvet aldığı yönündeki söylentiler de dönemin kaynaklarına yansımıştır.
1553'te Şehzade Mustafa olayı Rüstem Paşa'nın kariyerini geçici olarak sekteye uğrattı. Mustafa'nın babasına isyan edeceğine dair iddiaların iletilmesinde Rüstem Paşa'nın parmağı olduğu ileri sürülmüş, şehzadenin idamının ardından halk arasında artan öfke karşısında Kanuni onu geçici olarak görevden almak zorunda kalmıştır.
İkinci Sadrazamlık Dönemi (1555-1561)
Kara Ahmed Paşa'nın idamının ardından 1555'te yeniden sadrazamlığa getirilen Rüstem Paşa, ölümüne kadar bu görevde kaldı. İkinci döneminde de mali disiplini ön planda tuttu. Devlet gelirlerinin artırılması için çeşitli düzenlemeler yaptı; tımar sistemindeki aksaklıkları gidermeye çalıştı. Safevilere karşı yürütülen savaşın diplomatik boyutlarını da yakından takip etti.
Mimari Mirası
Rüstem Paşa, birikiminin önemli bir bölümünü mimari eserlere yatırdı. Mimar Sinan'a pek çok yapı inşa ettirdi. İstanbul'daki Rüstem Paşa Camii, çini süslemeciliğinin şaheseri olarak kabul edilmektedir; Mimar Sinan'ın ustalık dönemine ait bu eser, zengin İznik çinileriyle dönemin en parlak yapıları arasında gösterilmektedir. Edirne başta olmak üzere çeşitli şehirlerde de kervansaray, hamam ve pazar yerleri inşa ettirdi.
Kişiliği ve Değerlendirme
Dönemin kroniklerinde Rüstem Paşa, titiz, hesapçı ve pragmatik bir devlet adamı olarak tasvir edilmektedir. Cimriliğiyle bilinen Rüstem Paşa, devlet gelirlerini titizlikle takip etmiş; bu tutumu zaman zaman sefer hazırlıklarının gecikmesine neden olmuştur. Öte yandan devlet mekanizmasının düzenli işleyişine yaptığı katkı inkâr edilemez. 1561'deki ölümü, Kanuni döneminin son evresini başlatan bir dönüm noktası olmuştur.